Σκιά στο παρόν ... το αρχαιοελληνικό παρελθόν(;) Η περίπτωση της περιοχής του Ν.Σερρών

“Ορμώμενη εκ της πόλεως των Σερρών περί την επιστήμη της Ιστορίας ...” όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά στον τίτλο των σπουδών μου και αδράττοντας την ευκαιρία που μου δίνουν οι μεταπτυχιακές σπουδές μου με αυτήν την εργασία, θα γίνει μια απόπειρα εστίασης στους τρόπους και στα μέσα με τα οποία η περιοχή της καταγωγής μου οικοδομεί την σχέση της με το αρχαιοελληνικό παρελθόν και το εντάσσει στο παρόν της.

 Το αρχαιοελληνικό παρελθόν στην χώρα μας αναδεικνύεται μέσα από κάθε σημάδι υλικού πολιτισμού που ανακαλύπτει η αρχαιολογική σκαπάνη (Χαμηλάκης,2007,127).Η εργαλειοποίηση του για ευρύτερους κοινωνικοπολιτικούς σκοπούς και εθνικές επιδιώξεις το καθιστά αναγκαία συνθήκη (Παπαδημητρίου,2017,95&98). Στην περίπτωση της περιοχής των Σερρών στο ιστορικό πλαίσιο που ερμηνεύει την παρουσία του δεν πρέπει να αγνοηθούν δύο αναφορές: η απαξίωση του οθωμανικού παρελθόντος της περιοχής μέσα στα γενικότερα πρότυπα εκδυτικισμού που διατρέχουν όλη την Ελλάδα (Πλάντζος,2016,31) και η ένταξη της Μακεδονίας στο νεοελληνικό κράτος μετά τους Βαλκανικούς πολέμους. Η συγκρότηση του εθνικού αφηγήματος της συνέχειας του ελληνικού έθνους σε συνδυασμό με την διαχείριση κρίσεων οδήγησαν και στην περίπτωση αυτή σε μια αρνητική στάση απέναντι σε ό,τι θύμιζε την Οθωμανική κατοχή (Πλάντζος,2016,66),ενώ το γεγονός που απάλλαξε την περιοχή από αυτήν μεγεθύνεται στην σκέψη των πολιτών της.

 Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Αρχαιολογικού μουσείου της πόλεως ή αλλιώς Μπεζεστένι (Σαμσάρης,2013,XLII). Πρόκειται για μια κλειστή αγορά που λειτουργούσε κατά την εποχή της Οθωμανοκρατίας και αποτελούσε μεγάλο εμπορικό κέντρο της Βαλκανικής χερσονήσου. Η μετατροπή της αρχικά σε αποθήκη αρχαιολογικού υλικού και αργότερα το 1970 σε αρχαιολογικό μουσείο(Βάλλα,Μ), χωρίς καμία προσπάθεια ανάδειξης του ή αξιοποίησής του, διαιωνίζει τις τάσεις του οριενταλισμού (Πλάντζος,2016,62-63) που επικρατούσαν από παλιά στην περιοχή. Παρά το γεγονός ότι αυτό δεσπόζει στην πιο κεντρική πλατεία της πόλης, πολλοί κάτοικοι της, αλλά και οι αρχές του τόπου διαιωνίζουν το συγκεκριμένο στερεότυπο (Χαμηλάκης,2007,105) με αποτέλεσμα να μην αξιοποιείται όσο θα μπορούσε πολιτιστικά το εν λόγω μνημείο. Ενισχυτικά της οπτικής αυτής λειτουργεί και η αντίληψη της ιστορικής συνέχειας της πόλης που επιτυγχάνεται μέσω των επιτυχιών των Βαλκανικών πολέμων και η οποία έχει πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα στην συνείδηση των κατοίκων της περιοχής (Ανδρέου-Κασιβίκης,2015,133) πράγμα που φαίνεται στους ανδριάντες που κοσμούν πολλά κεντρικά μνημεία του αστικού χώρου. Έτσι, κάθε απόπειρα επανασχεδιασμού της πλατείας δεν στάθηκε ικανή να αναμετρηθεί με το ογκώδες μνημείο που συνεχίζει να επιβάλλεται εγωιστικά θα έλεγε κανείς, στην πάροδο του χρόνου.

  Βέβαια, οι καταβολές των κατοίκων της περιοχής παραπέμπουν στην αρχαία και ρωμαϊκή ιστορία. Ακόμη και σήμερα στην καθημερινή ζωή των κατοίκων της περιοχής διατηρείται ζωντανή η ανάμνηση της αρχαιότητας και γενικά του παρελθόντος στην ονοματολογία (Χαμηλάκης,2007,104) είτε πρόκειται για ονόματα επαρχιών (Βισαλτία, Σιντική κα), οικισμών (Αμφίπολη, Δραβήσκος κ.ά.) ή οδών (Θουκυδίδου, Μεγάλου Αλεξάνδρου, Ξενοφώντος κλπ.) είτε για ονόματα προσώπων (ανθρωπωνύμια)(Σαμσάρης,2013,XLIII). Αντίστοιχους απόηχους του «νεοκλασικισμού»(Παπαδημητρίου,2017,61) παρατηρεί κανείς και στην αστική περιοχή στην αρχιτεκτονική της σύγχρονης πόλης, όπως τα κτήρια της Εθνικής Τράπεζας και της Τράπεζας Ελλάδας τα οποία δεσπόζουν επιβλητικά σε κεντρικά σημεία της πόλης(Σαμσάρης,2013,XLI).                

  Άλλη μια περίπτωση αναβίωσης της αρχαιότητας αποτελεί η κατασκευή της Εγνατίας οδού (Σαμσάρης,2013,XLII-XLIII). Πολύ σημαντική οδική αρτηρία η οποία συνεισφέρει στην σύνδεση όχι μόνο με την Βουλγαρία και τα Βαλκάνια, αλλά και με την Τουρκία αναδεικνύοντας την περιοχή από οικονομική, τουριστική και πολιτιστική άποψη. Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως στην ίδια περιοχή, τον τύμβο του Καστά στην Αμφίπολη, η αίγλη της οποίας επανέρχεται κάθε φορά που οι πολιτικές ή εθνικές επιταγές το θυμούνται(Παπαδημητρίου,2017,95). Τότε,αρχίζει ο κάτοικος της περιοχής να νοσταλγεί το ιστορικό παρελθόν, να γοητεύεται από αυτό επιχειρώντας τη διαχείριση της αρχαίας ιστορικής και πολιτισμικής κληρονομιάς(Πλάντζος,2016,60). Ο αρχαιολογικός χώρος αξιοποιείται πολιτιστικά με ποικίλες εκδηλώσεις όπως το Φεστιβάλ Αμφίπολης και μουσικοθεατρικές παραστάσεις. Εν αντιθέσει με το μνημείο του Ολοκαυτώματος των Κερδυλλίων που διατελεί εν αγνοία των περισσοτέρων, αν και βρίσκεται λίγο πιο πίσω από το περίφημο Λιοντάρι της Αμφίπολης που ελκύει το ενδιαφέρον των περιηγητών.

   Αν ήθελε κανείς να συνοψίσει τις απόψεις του για την διατήρηση και επίδραση του αρχαιοελληνικού παρελθόντος στην περιοχή, θα ερχόταν αντιμέτωπος με ετερόκλητες σκέψεις. Σίγουρα, όμως, μέσω των περιπτώσεων που αναδείχθηκαν πιο πάνω, αντιλαμβάνεται το βάρος της σκιάς του στο παρόν της σημερινής πραγματικότητας της περιοχής.

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Ανδρέου,Α.-Κασβίκης,Κ.2015. «Δημόσιες εκδοχές της μακεδονικής ιστορίας σε δυο αγάλματα του βασιλιά Φιλίππου Β΄», στο Α. Ανδρέου κ.ά., Η δημόσια ιστορία στην Ελλάδα. Χρήσεις και καταχρήσεις   της ιστορίας,Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη.

Βάλλα,Μ.Οδηγοί της πόλης και του Νομού Σερρών.Αρχαιολογικό Μουσείο στο σερραϊκό αποθετήριο:

https://serrelib.gr/el/serraiko-apothetirio/arhaiologiko-moyseio, ανακτήθηκε 27/11/2020

Παπαδημητρίου,Ν.2017. «Εισαγωγή» στο Ν. Παπαδημητρίου & Ά. Αναγνωστόπουλος (επιμ.), Το παρελθόν στο παρόν. Μνήμη, ιστορία και αρχαιότητα στη Σύγχρονη Ελλάδα, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα.

Πλάντζος,Δ.2016. Το πρόσφατο μέλλον. Η κλασική αρχαιότητα ως βιοπολιτικό εργαλείο,Νεφέλη, Αθήνα.

Σαμσάρης,Δ.2013. Σχέσεις παρελθόντος/παρόντος (αρχαίου/νεότερου) στην Ιστορία των Σερρών στο Οι Σέρρες και η περιοχή τους. Από την Οθωμανική κατάκτηση στην σύγχρονη εποχή στο Πρακτικά Β΄ Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου, Α τόμος,Σέρρες https://www.serres.gr/synedrio100/images/2006/2nd%20international%20scientific%20congress.pdf

 ανακτήθηκε 26/11/2020.

Χαμηλάκης,Γ.2007.Το έθνος και τα ερείπιά του. Αρχαιολογία, αρχαιότητα και εθνικό φαντασιακό στην Ελλάδα,Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου,Αθήνα.

 

 

 

 

 

ΕΝΑ ΜΝΗΜΕΙΟ ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ

Με την παρούσα εργασία επιχειρείται να προσεγγιστεί ένα από τα πιο σοβαρά ζητήματα που απασχολούν την επιστήμη της ιστορίας: οι αποσιωπήσεις και η ιστορική λήθη γεγονότων του παρελθόντος από την πολιτική ηγεσία και άλλους κοινωνικοπολιτικούς φορείς και ομάδες.

 Η Ιστορία συχνά βρίσκεται υπό κατάχρηση τόσο από την πολιτική εξουσία όσο και από άλλες κοινωνικές ομάδες. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Α.Μ Δρουμπούκη “αυτόκλητοι εργολάβοι της μνήμης, υπάρχουν πολλοί”. Η επιθυμία παρατάξεων για να σβήσουν το παρελθόν τους και η τακτική του πολιτικού εντυπωσιασμού (Καραμανωλάκης, 2014,233) αποτελεί έναν από τους παράγοντες που ευθύνονται για τις παραπάνω καταχρήσεις. Από την άλλη αλαζονικές συμπεριφορές που προκάλεσαν θύματα στο παρελθόν και προκαλούν το κοινό αίσθημα στο παρόν (Δρουμπούκη,2014,215) ζητούν με αυτόν τον τρόπο απαλλαγή από το ένοχο παρελθόν τους, ενώ άλλες φορές πάλι προβάλλεται ως αίτιο η διάθεση συμφιλίωσης για την στάση των ηγετών στο παρελθόν προκειμένου να επαναπροσδιοριστεί η ταυτότητά τους (Καραμανωλάκης,2014,226˙Κουλούρη, 2016,126-127).Εξάλλου τα απολυταρχικά καθεστώτα, αλλά μερικές φορές και τα δημοκρατικά, ακολουθούν τακτικές λογοκρισίας για την εξασφάλιση χρηματοδότησής τους (Κουλούρη,2016,120). Δεν υπάρχουν, όμως, μόνο οι αποσιωπήσεις της ιστορίας από το κράτος και τους πολιτικούς.

   Ας μην διαφεύγουν της προσοχή μας και περιπτώσεις που η ίδια η ιστορία λειτουργώντας διχαστικά διατηρεί την μνήμη συγκρούσεων με την διδασκαλία της ιστορίας αποσιωπώντας γεγονότα (Κουλούρη,2016,127).Επιπρόσθετα και μια μερίδα ιστορικών που διατηρούν στενές σχέσεις με το κράτος και έλκονται από την επιθυμία να συμμετέχουν στους κρατικούς πόρους συνεργάζονται στην παραγωγή προπαγάνδας (Κουλούρη, 2016,119-120).Θα μπορούσε κανείς σε αυτό το σημείο να μιλήσει και για την κόπωση της κοινωνίας από συγκρούσεις και έριδες του παρελθόντος που διαιωνίζονται στο παρόν και κάνουν την υπέρβαση τους μέσω της επιλογής της αποσιώπησης (Καραμανωλάκης, 2014,240).Οι αποσιωπήσεις ιστορικών γεγονότων σε περιπτώσεις οικειοποίησης της ιστορίας “από κάτω” δίνει βήμα για διεκδικήσεις κοινωνικών ομάδων να γράφουν την ιστορία μόνες τους (Κουλούρη, 2016,132,). Βέβαια σε κάθε περίπτωση η αποσιώπηση ή η παραχάραξη της ιστορίας δεν είναι αποτέλεσμα συνειδητής στρατηγικής επιλογής (Κουλούρη, 2016,131).

   Ενισχυτικά της πρώτης περίπτωσης της αποσιώπησης από το κράτος και την ηγεσία του τόπου μέρους του ιστορικού παρελθόντος αποτελεί το παράδειγμα των μνημείων της πόλης της Κομοτηνής. Η Κομοτηνή είναι μια πόλη που χαρακτηρίζεται από την συμβίωση των κατοίκων της με την μουσουλμανική μειονότητα. Η ανταγωνιστική σχέση των κατοίκων της προβάλλεται στον δημόσιο χώρο με τα μνημεία αυτά και αναπαρίσταται από την επίσημη αντίληψη για το παρελθόν (Δαλκαβούκης&Τσέκου,2015,119). Επιλέγω να αναφερθώ σε αυτό που προηγείται χρονικά ,αυτό του 1930. Το συγκεκριμένο μνημείο πεσόντων, εξαιτίας της ανάγκης των προσφύγων για κοινή αναφορά στο παρελθόν τους, μετά την εγκατάστασή τους στα τέλη της δεκαετίας του 1920,έχει ήδη μεταφερθεί από την αρχική του θέση, σε ένα πιο κεντρικό σημείο της πόλης. Αυτό το μνημείο αντανακλά με τα στοιχεία που το χαρακτηρίζουν (ιστορικές αναφορές, επιγραφές, τεχνοτροπία) την αντίληψη για την ενίσχυση της διαχρονικότητας του ελληνικού έθνους (αρχαία, βυζαντινή, νεώτερη ιστορική περίοδο)(Δαλκαβούκης &Τσέκου,2015,122).

  Αυτή η ανεξήγητη για τους κατοίκους της πόλης εκδοχή του, εξυπηρετεί την επίσημη κρατική ρητορική περί έθνους , με αναφορά στο 1821 , την στιγμή που το 1922 απουσιάζει εντελώς θάβοντας οριστικά το θέμα “των αλύτρωτων αδερφών” σε μια περιοχή που το παρελθόν της το απαιτεί (Δαλκαβούκη &Τσέκου,2015,120).Με αυτόν τρόπο επιχειρείται η διαχείριση του παρόντος από μέρους της κρατικής εξουσίας. Το παρελθόν χρησιμοποιείται για την αίσθηση της ασφάλειας και της εθνικής ομογένειας στην περιοχή με κυρίαρχη την απουσία της μουσουλμανικής μειονότητας από την όλη αφήγηση. (Δαλκαβούκης &Τσέκου,2015,123) .

  Εξαιρουμένης της αρχικής μεταφοράς του μνημείου, σημειώθηκαν αλλαγές και προσθήκες στο μνημείο μετά τον πόλεμο του 1940 ,όπως τα ονόματα των νεκρών στρατιωτών στα χρόνια του Β Παγκοσμίου πολέμου, ενώ πλέον δεν αναγράφεται η χρονολογία 1922, αλλά ąπάβ (Δαλκαβούκης &  Τσέκου,2015,123). Στον κατάλογο των ονομάτων των πεσόντων υπάρχουν και μουσουλμανικά ονόματα σε ένα πλαίσιο κλίματος συνεργασίας της χώρας μας με την Τουρκία μέχρι και τα Σεπτεμβριανά του 1955(Δαλκαβούκης&Τσέκου,2015,125).Το 1922 δείχνει να ξεχάστηκε και η συμμετοχή των μουσουλμάνων στρατιωτών στον Β΄ΠΠ, δείχνει την προσήλωση τους στο ελληνικό κράτος (Δαλκαβούκης & Τσέκου, 2015,125-126). Αυτό το κλίμα επιτεύχθηκε την περίοδο της ένταξης στο ΝΑΤΟ και των δύο χωρών το 1949, (Δαλκαβούκης & Τσέκου,2015,126) την ίδια στιγμή που η μειονότητα συνέχιζε να υφίσταται διακρίσεις μέχρι και την δεκαετία του 1990.

   Επιλογικά , οι αποσιωπήσεις ή χρήσεις του παρελθόντος από την κρατική εξουσία γίνονται εμφανείς στην περίπτωση του μνημείου πεσόντων της πόλης της Κομοτηνής και αντανακλώνται σε ένα ευρύ πεδίο εφαρμογών σε πολλές εκφάνσεις της ιστορίας επιδιώκοντας ακόμα την ιστορική λήθη ή ακόμη και την σιωπή.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 Δαλκαβούκης ,Β.- Τσέκου ,Κ. (2015). Χτίζοντας τη δημόσια ιστορία στον χώρο: Η περίπτωση των μνημείων της Κομοτηνής στο Η Δημόσια Ιστορία στην Ελλάδα. Χρήσεις και Καταχρήσεις, Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο,σ.115-131.

 Δρουμπούκη ,Α.Μ.(2014).Μμηνεία της Λήθης. Ίχνη του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα και την Ευρώπη, Αθήνα:Πόλις, σ.215-222.

Καραμανωλάκης, Β. (2014). Υπάρχουν σελίδες της Ιστορίας που δεν θέλει κανείς να τις διαβάσει. Φάκελοι,το ανεπιθύμητο παρελθόν και οι ιστορικοί στο Η Ελλάδα της Νεωτερικότητας. Κοινωνικές κρίσεις και ιδεολογικά διλήμματα (19ος-20ος αιώνας),Τιμητικός τόμος για την Ρένα Σταυρίδη -Πατρικίου,Αθήνα:Παπαζήση, σ.223-242.

Κουλούρη Χρ.(2016), “Ιστορία και Πολιτική: Οι μαίανδροι μιας αμφίσημης σχέσης” στο Α.Ι. Μεταξά, Πολιτική Επιστήμη: διακλαδική και κριτική προσέγγιση της πολιτικής πράξης, τομ.IX:Πολιτική Μεθοδολογία, Αθήνα:Σακκούλας, σ. 119-134.