ΔΗΜΟΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕ ΕΝΑ ΙΟΓΕΝΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Η ψηφιακή πραγματικότητα που διατρέχει την καθημερινότητα των σύγχρονων ανθρώπων διαμορφώνει και τον τρόπο που αυτοί προσπαθούν να συγκροτήσουν την ταυτότητά τους παράγοντας μνήμες για το παρελθόν τους. Η παρούσα εργασία θα προσπαθήσει να διερευνήσει αυτή την διαδικτυακή διαδικασία εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους  συγκροτείται στην δημόσια σφαίρα η διακινούμενη ιστορική πληροφορία. Τα χαρακτηριστικά της ιομορφικής επανάληψης, της απροσδιοριστίας και της έντονης χρήσης της θυμικής  διέγερσης των χρηστών αποτελούν τα μέσα της εδραίωσης του κεφαλαιοκρατικού συστήματος παραγωγής και της ψηφιακής οικονομίας  τα οποία θα διερευνηθούν στο πλαίσιο αυτής της  μικρής μελέτης.

       Είναι περισσότερο από προφανές μέσα από την χρήση των νέων ψηφιακών μέσων ότι η απόπειρα ανάδειξης του παρελθόντος υπερβαίνει τη μεθοδολογία συγκρότησης ιστορικού αφηγήματος των παραδοσιακών προσεγγίσεων της Ιστορίας. Η ανάγκη ανάδειξης του παρελθόντος ως οργανικού στοιχείου του παρόντος, η βούληση συνόλων να αναδείξουν αυτή τη συνέχεια στο παρόν για να μπορούν συγκροτώντας την ταυτότητά τους να έχουν λόγο ύπαρξης και στο μέλλον, έχει οδηγήσει όχι πολλές φορές σε ένα θρυμματισμένο παρελθόν που προσπαθεί να διασωθεί μέσα από την επανάληψη του ίδιου του εαυτού του[1]. Έτσι μέσα από τον αέναο θρυμματισμό της καθαυτού ιστορικής πληροφορίας και την επιλεκτική παρουσίασή της από οπτικό υλικό που στις περισσότερες περιπτώσεις φαντάζει ανάρμοστο με την ψηφιακή ταυτότητα που ο χρήστης του επιθυμεί να δημιουργήσει , το παρελθόν αρχίζει να σημασιοδοτείται με νέες ερμηνείες.[2]

       Η διαδικασία πολλαπλασιασμού στιγμιότυπών του έχει πολύ πετυχημένα αναχθεί σε διαδικασία επιβίωσης σε περιβάλλοντα που επιπολάζουν σπαράγματα ιστορικής γνώσης, με απουσία ουσιαστικής ιστορικής παραγωγής από άτομα που ελάχιστη σχέση έχουν με αυτή την παραγωγή και που εκούσια ή ακούσια λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές αυτής της παρακμιακής κατάστασης, όπως ακριβώς και τα δεκτικά σε παράσιτα περιβάλλοντα[3]. Ο ιογενής διαμοιρασμός αυτών των θραυσμάτων στην ουσία ενδυναμώνει την επιβίωσή τους και ανανεώνει τη διάρκεια της ζωής τους, όπως ακριβώς ένας ιός που για να μπορέσει να υπάρξει καμουφλάρεται και έτσι εισβάλλει στον ξενιστή του που άθελά του του προσφέρει το περιβάλλον που τον διατηρεί στη ζωή[4] (εικ.1).

Εικ.1 

           Αυτή η αέναη τακτική απόπειρας διατήρησης του παρελθόντος στις ψηφιακές πλατφόρμες του σήμερα υφίσταται κυρίως λόγω της  αδυναμίας ανάκλησης της ιδιωτικής μνήμης[5]. Πρόκειται για μία «αντιμνημονική» συνθήκη όπως αναφέρει ο καθηγητής Μπιλάλης, η οποία παράλληλα με το κενό της ιστορικής αφήγησης που δημιουργείται από την απουσία συγκροτημένων κοινοτήτων μνήμης, αναδιατάσσει τις σχέσεις ανάμεσα στους σύγχρονους παραγωγούς μνήμης και τα ιστορικά γενόμενα του παρελθόντος[6]. Με αυτό τον τρόπο κάθε ερμηνευτική προσέγγισή τους συναντά την ίδια δυστοκία με την παραγωγή μνήμης[7].

          Η ψηφιακή αυτή πολυπλοκότητα της δικτύωσης μεταλλάσσει τη μνημονική παραγωγή και μαζί της την παραγωγή αξίας αγαθών και νοήματος. Καθώς  ο ψηφιακός καπιταλισμός έχει άμεση σχέση όχι μόνο με το πεδίο παραγωγής αλλά και με το πεδίο κουλτούρας[8].  Κι από αυτή την άποψη η διερεύνηση της τελευταίας  καθίσταται ακόμη δυσκολότερη. Δεν έχει μόνο χαρακτηριστικά απροσδιοριστίας και θραυσματικότητας, αστάθειας και «συντελεστικότητας» του παρελθόντος στο παρόν[9] αλλά εμφορείται κι από έντονα στοιχεία θυμικής διέγερσης που εγκλωβίζουν συναισθηματικά τους χρήστες που αποπειρώνται να δομήσουν το αφήγημα της ένταξης τους σε κοινότητες μνήμης κοινών ενδιαφερόντων.

      Αυτό γίνεται περισσότερο από ορατό στα μέσα με τα οποία προσεγγίζουν το παρελθόν τους, παρά το γεγονός πως ο νέος ψηφιακός κόσμος προσφέρει ψηφιοποιημένα τεκμήρια και πηγές αναφοράς στο παρελθόν τους. Η επιλεκτική οπτικοποίησή του παρελθόντος και η ανοίκεια σε πολλούς διερεύνηση του τι ακριβώς αυτή απεικονίζει[10], όσο και οι ψηφιακές αφηγήσεις που λογοτεχνικά δημιουργούν την έλξη προς επανάληψη για οικειοποίηση της κοινής εμπειρίας, τους καθιστά πολύ περισσότερο ευάλωτους στην αποδοχή της τακτικής του ιομορφικού διαμοιρασμού της συναισθηματικής εμπειρίας. Αυτή η ψηφιακή καταστασιακότητα  έχει όχι λίγες φορές αποτελέσει τη βάση ανάδειξης συγκρουσιακών θεμάτων της Ιστορίας. Οι πόλεμοι για την Ιστορία στο διαδίκτυο[11] ανδρώνονται μέσα από τέτοιου τύπου ερμηνευτικές προσεγγίσεις και αναπαράγονται στο όνομά τους αντιλήψεις υφέρπουσες της οικονομικής λογικής του παραγωγικού συστήματος της κεφαλαιοκρατίας[12] (εικ.2).

 εικ.2 

       Σύμφωνα με την αναγωγή αυτή στο βιολογικό χώρο η επικράτηση του  καλύτερου και του ισχυρότερου δημιουργεί ένα άκρατο ανταγωνιστικό πεδίο στο οποίο το άριστο κοινωνικά γονίδιο γίνεται αντικείμενο προς μίμηση όπου αρχίζει κι οργανώνει και την κατευθυνόμενη εξέλιξη από θέση ισχύος[13]. Έτσι κάθε προϊόν πολιτιστικής μίμησης αποτελεί εν δυνάμει έναν πυρήνα παραγωγής νοήματος που αρχίζει να κατευθύνει την κοινωνική ύπαρξη. Κι αν στη Βιολογία ο λόγος αφορά την αποκρυπτογράφηση του γονιδιώματος, στην παραγωγή της μνήμης στη δημόσια σφαίρα μπορούμε να το αναγάγουμε σε αποκρυπτογράφηση του κοινωνικού γονιδιώματος του ψηφιακού καπιταλισμού[14].

     Το πάγωμα του χρόνου ή γενικότερα, η ακινητοποίηση της Ιστορίας [15]ευνοούν μια παραγωγή παρελθοντικού ίχνους με πλεονάζουσα θυμική αξία[16] που αποκτά τη δεξιότητα να κινείται δικτυακά στα χνάρια του ψηφιακού καπιταλισμού[17]. Αυτή η επένδυση στο συναίσθημα και ο εκμηδενισμός των αποστάσεων του χώρου και του χρόνου ωθούν την παραγωγή του παρελθόντος στη λογική οργανωτική βάση του δικτύου και στο ασταθές και απροσδιόριστο περιβάλλον του. Η ιομορφική επανάληψη και η άστατη οπτική πληροφορία βρίσκουν εύφορο έδαφος στο διαδίκτυο ως τεχνικές και μεθοδεύσεις της ψηφιακής οικονομίας[18]. Έτσι παραγωγή ιστορικού νοήματος στη δημόσια σφαίρα απαιτεί την ανάπτυξη μηχανισμών που θα λειτουργήσουν ως αντισώματα ικανά να επιβιώνουν στο αφιλόξενο κωδικοποιημένο περιβάλλον της σύγχρονης ιστορικής κουλτούρας χωρίς να απαρνούνται τη συλλογική μνήμη και χωρίς να καταγγέλλουν τη νεωτερική ανθρωποκεντρική προσέγγιση της[19] (εικ.3).

 εικ.3 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 Μπιλάλης, Μήτσος (2007), ≪Από την παρουσία στη φετιχοποίηση. Διαδρομές της ιστορικής πληροφορίας στο διαδίκτυο≫, Αρχειοτάξιο, 9.

Μπιλάλης, Μήτσος (2015). Ιοπολιτική και ιστορική κουλτούρα στο Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Χρήσεις και καταχρήσεις της Ιστορίας, Θεσσαλονίκη, Επίκεντρο, 2015.

Μπιλάλης, Μήτσος (2015). Το παρελθόν στο Δίκτυο: Εικόνες, τεχνολογία και ιστορική κουλτούρα στην Ελλάδα (1994-2005). Αθήνα: Historein στο https://ebooks. epublishing.ekt.gr/ index.php/historein/catalog/book/5 (τελευταία πρόσβαση 9/4/2021).

Μπιλάλης, Μήτσος (2016). Virality, ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΙ στο: https://www.youtube.com/watch?v=01s0QCIDyDo (τελευταία ανάκτηση 5/5/2021)

 ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] Μήτσος, Μπιλάλης (2007). Από την παρουσία στη φετιχοποίηση. Διαδρομές της ιστορικής πληροφορίας στο διαδίκτυο , Αρχειοτάξιο τχ 9, σ.4

[2] Στο ίδιο, σ. 8

[3] Μήτσος,Μπιλάλης.Virality, ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΙ : https://www.youtube.com/ watch?v= 01s0Q CIDyDo.

[4] Μήτσος, Μπιλάλης. Ιοπολιτική και ιστορική κουλτούρα στο Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Χρήσεις και Καταχρήσεις της Ιστορίας,Θεσσαλονίκη,εκδ.ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ,2015,σ.71

[5] Στο ίδιο, σ.66

 [6]  Στο ίδιο, σ.66

[7]  Στο ίδιο, σ. 68

[8]  Μήτσος,Μπιλάλης.Virality, ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΙ : https://www.youtube.com/ watch?v= 01s0Q CIDyDo.

[9]  Μπιλάλης, 2015,Το παρελθόν στο Διαδίκτυο, σ.113

[10] Στο ίδιο,σ.124

[11] Μπιλάλης,2015,Ιοπολιτική και Ιστορική κουλτούρα, σ. 75

[12] Μπιλάλης, https://www.youtube.com/ watch?v= 01s0Q CIDyDo.

[13] Στο ίδιο

[14] Στο ίδιο

[15] Μπιλάλης,2015,σ.114

[16] Στο ίδιο,2015,σ.119-120

[17] Μπιλάλης, https://www.youtube.com/ watch?v= 01s0Q CIDyDo.

[18] Μπιλάλης,2015, Ιοπολιτική και Ιστορική κουλτούρα,σ.74

[19]  Στο ίδιο ,σ.75

“Ιστορία”σε χρόνο ενεστώτα... !

Η ψηφιακή εποχή από πρόκληση που ήταν, άρχισε να αποτελεί μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα της οποίας οι συνεχείς μεταβολές καθορίζουν κάθε φορά με ασταθή και ασαφή οργανωτικό τρόπο τη στιγμή, το παρόν, το τώρα .  Η δημόσια πτυχή της ιστορικής επιστήμης έρχεται να αναδείξει τους τρόπους και τις οπτικές με τις οποίες θα είναι όχι μόνο διαχειρίσιμη η παροντική στιγμή, αλλά και νοηματοδοτημένη από  μορφές μνήμης και ίχνη του παρελθόντος που ενεργοποιούνται από το κοινό στο οποίο απευθύνεται. 

Αρχικά, γιατί το κοινό στο διαδίκτυο δείχνει να προσπαθεί να διαμορφώσει την ταυτότητα του και να ξανασυστηθεί παραπέμποντας στο παρελθόν του , το οποίο το εξετάζει πλέον από μακρινή απόσταση, αλλά το καταθέτει από παροντική οπτική και στη συνέχεια γιατί η καταγραφή των βιωμένων εμπειριών ενέχει αυτό που αποκαλείται συναισθηματική εμπλοκή και λειτουργεί ελκτικά προς  στο σύνολο των αναγνωστών του. Πέρα από αυτό, η ιδέα του συνανήκειν σε ένα σύνολο το ενθαρρύνει να συμμετέχει και να επενεργεί  συνεισφέροντας κάθε είδος πρωτογενούς ή μη υλικού που θα δομήσει την ταυτότητα της καταβολής του. Αυτό αποτελεί και την πρόκληση για τον ιστορικό της Δημόσιας Ιστορίας.

Ο τελευταίος κατακτά σταδιακά το χώρο του στη δημόσια σφαίρα παρατηρώντας το νέο χώρο εκφοράς δημόσιου λόγου και συγκρότησης νέων ταυτοτήτων . Η συναίρεση στοιχείων του παρελθόντος και η συστολή του χρόνου με την οποία αυτά παρουσιάζονται, αποτελεί αντικείμενο μελέτης του και αξιοποίησής του για τον τρόπο με τον οποίο τείνει να διαμορφώνεται η νέα πραγματικότητα. Η διαλεκτική σχέση του με ανθρώπους που φέρουν ενεστωτοποιημένες, παραστασιοποιημένες ή παιγνιδοποιημένες  αντιλήψεις θα πρέπει να γίνει το εργαλείο του στην προσπάθεια παραγωγής  ιστορικού λόγου .

Η κατανόηση αυτής της μορφής λόγου θα δώσει στον ιστορικό της Δημόσιας Ιστορίας την ευκαιρία να διακρίνει τα κίνητρα των ανθρώπων αυτών, τις επιδιώξεις τους, τι κρύβεται πίσω από την προβολή των επιλεγμένων αναφορών τους στο παρελθόν, σε τι τους εξυπηρετεί και οπωσδήποτε την ταυτότητα του χρήστη που θέλουν να δομήσουν. Σε κάθε περίπτωση η χρήση του παρελθοντικού ίχνους στο τώρα, μπορεί απλά να υποδηλώνει στοιχεία της προσωπικότητας που θέλουν να υποτιμηθούν κι άρα να μην προβληθούν, στοιχεία που αναδεικνύονται για τον  ακριβώς αντίθετο από αυτό λόγο, για την ενίσχυση ενός επιτηδευμένα κατασκευασμένου  προφίλ χρήστη, αλλά και για την τυχαία ίσως κάποιες φορές και αποσπασματική χρήση του παρελθόντος . 

Μια τελευταία προσθήκη στο σημείο αυτό αφορά κυρίως την αντίληψη που έχουν άτομα και  συλλογικά υποκείμενα ότι τα ίχνη του παρελθόντος που έχουν κριθεί ήδη ως σπουδαία και μεγάλα, προσδίδουν στις νέες ψηφιακές αφηγήσεις ή τροπικότητες κειμένων το κύρος που αναζητούν για την επιβίωσή τους . Με λίγα λόγια αυτή η άστατη χωροχρονική διάταξη που υιοθετούν από θραύσματα του παρελθόντος αποτελεί την διαδικασία παραγωγής αξίας τους στο παρόν.

Ο δημόσιος ιστορικός καλείται να ισορροπήσει το ψηφιακό παρόν μέσα από την επιτάκτικότητα της στιγμής δημιουργώντας έναν χωροχρόνο που θα εμπεριέχει όλα τα χαρακτηριστικά της νέας ψηφιακής γραφής. Για αυτό απαιτείται από μέρους του η ανάπτυξη ενός κριτικού λόγου που θα ερμηνεύει όχι μόνο το παρελθόν αλλά και το παρόν. Η τήρηση αποστάσεων κι από τις δύο χρονικές βαθμίδες, αλλά και από τον εαυτό του, ως καθεαυτό ιστορικό υποκείμενο, και από το κάθε υποκείμενο που οικειοποιείται το παρελθόν για να δημιουργήσει το δικό του παρόν, τον αναδεικνύει ως τον πλέον κατάλληλο διαχειριστή του παρελθόντος, καθώς μπορεί με σαφή διάκριση να διαχωρίζει τη μνήμη,τη βιωμένη εμπειρία και την ιστορική αφήγηση . Έτσι μπορεί να συγκροτήσει τη νέα ιστορική κουλτούρα. 

 Η σαφής οριοθέτηση της περιοχής της δημόσιας σφαίρας θα φέρει σε ισορροπία το άστατο και ρευστό πλαίσιο κάθε υποκειμένου που οικοδομεί στην ιστορία του τη δική του μνήμη, στην πολύπλοκη δομή των νέων περιβαλλόντων αφήγησης. Η επικαιροποίηση του παρελθοντικού ίχνους και ο τρόπος με τον οποίο θα προτιμηθεί αυτό να εκφραστεί, μπορεί να αποτελέσει σημείο παραγωγικού διαλόγου για το παρελθόν σε χρόνο ενεστώτα. Η παράθεση στοιχείων που αφορούν τη μνήμη-πιστοποιημένα από την ιστορική τους προσέγγιση- θα μπορούσαν να αναδείξουν δίαυλους επικοινωνίας με την αυθαίρετη χρήση της ενεστωτοποίησή τους, μέσα από γόνιμα τεκμηριωμένες απόψεις. Ο αντίλογος σε κάθε περίπτωση προϋποθέτει την τήρηση της netiqutte  στους ψηφιακούς χώρους και πλατφόρμες. 

Η αξιοποίηση διαφόρων ειδών ψηφιακής πλατφόρμας από τους δημόσιους ιστορικούς και η πρόκληση συμμετοχής σε αυτές για ένα κοινό που ήδη εμπλέκεται στην παραγωγή μνήμης, θα μπορούσε να προσδώσει ένα πιο ασφαλές περιβάλλον πρόσβασης σε υλικότητες και μαρτυρίες  που να δίνουν την έμπνευση άντλησης  ιδεών και απόψεων για τα επιχειρήματά τους. Σε κάθε περίπτωση η δημιουργική κριτική αντιμετώπιση των ζητημάτων του παρελθόντος και η σχέση τους με τη σημερινή εποχή, στη δυναμική που αυτά, έστω κι αρκετά διαφοροποιημένα, μπορούν να αναπτύξουν στο παρόν, είναι ίσως η πανάκεια για κάθε εποικοδομητική συζήτηση από νέους παραγωγούς και καταναλωτές της ιστορικής κουλτούρας “του τώρα”. Η επιστήμης της Ιστορίας στις υπηρεσίες του τώρα,  η Ιστορία σε χρόνο Ενεστώτα!

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Λιάκος, Αντώνης. Πώς το παρελθόν γίνεται ιστορία; Αθήνα: Πόλις, 2007 στο https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/PSPA228/The%20Politics%20of%20Culture/Liakos_Pws_to_parelthon_ginetai_istoria.pdf (τελευταία πρόσβαση 9/4/2021)

Μπίλαλης, Μήτσος. Το παρελθόν στο Δίκτυο: Εικόνες,τεχνολογία και ιστορική κουλτούρα στην Ελλάδα (1994-2005). Αθήνα: Historein, 2015 στο https://ebooks.epublishing.ekt.gr/index.php/historein/catalog/book/5   (τελευταία πρόσβαση 9/4/2021).