ΠΡΟΦΟΡΙΚΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ ΩΣ ΠΗΓΕΣ

Έργο των ιστορικών είναι να θέτουν ερωτήματα στις πηγές τους και με την  τεχνογνωσία τους να διαπιστώνουν και να διασφαλίζουν την αξιοπιστία και την εγκυρότητά τους. Ο ερευνητής της προφορικής ιστορίας έχει να αντιμετωπίσει και άλλα ιδιόμορφα ζητήματα που προκύπτουν από την ερευνητική διαδικασία των προφορικών τεκμηρίων σε σχέση με τις γραπτές πηγές .

Το εργαλείο της συνέντευξης για αυτόν είναι πλεονέκτημα. Το ίδιο και η επίγνωση των κινδύνων που ενέχει η μεροληπτικότητα  του πλήθους των απόψεων για το θέμα που εξετάζει (Τhompson 2008, 158).  Εξάλλου, πολλές γραπτές πηγές είναι ήδη βασισμένες σε συνεντεύξεις. Παρά την σημαντικό- τητα της εργαλειοποίησης της συνέντευξης απαιτείται από τον ερευνητή της προφορικής ιστορίας ιδιαίτερη προσοχή σε προβλήματα ανακρίβειας που ενδεχομένως να προκύπτουν λόγω διάφορων κοινωνικών παραγόντων ,όπως οι πιέσεις του περιβάλλοντος της δημιουργίας τους (Τhompson 2008, 162). Επιπρόσθετα, τίθεται για αυτόν και το θέμα διερεύνησης των προκατασκευασμένων τεκμηρίων που υφίσταται στις περισσότερες των περιπτώσεων λόγω κοινωνικών προλήψεων. Το ίδιο ,ωστόσο, πρόβλημα μπορεί να αντιμετωπίσει ο ιστορικός ερευνητής γραπτών τεκμηρίων. Ο  ιστορικός της προφορικής ιστορίας ,όμως, απαιτείται να προβεί σε μια διαδικασία επιλογής των αναμνήσεων που του αφηγούνται (Τhompson 2008,164).

Ενισχυτικά όλων αυτών των δυσχερειών λειτουργεί και η χρονοβόρα διαδικασία της ακρόασης ,καθώς είναι αναμενόμενο ότι υπάρχουν στοιχεία που μπορεί να αναιρεθούν ή να αφαιρεθούν , ενώ αυτό πολύ δύσκολα συμβαίνει με τα γραπτά τεκμήρια (Τhompson 2008,165). Αν προσθέσει κανείς στο όλο εγχείρημα και τη δυναμική που δίνει σε μια συνέντευξη και η σωστή μαγνητοφώνηση (χάρη στην ακρίβεια που προσφέρει, ιδιαίτερα όταν έχει ήδη πραγματοποιηθεί η πρωταρχική εγγραφή(Τhompson 2008,166)) , δεν πρέπει να παραμεληθεί και η σημασία του πλαισίου αναφοράς  των τεκμηρίων μιας συνέντευξης (Τhompson 2008,168). Στην αντιμετώπιση της ιδιομορφίας των προφορικών τεκμηρίων  πρέπει να ενταχθεί και η δυσκολία που επιφέρει ο αναδρομικός χαρακτήρας των συνεντεύξεων , οι πληροφορίες των οποίων  μπορεί να είναι  περισσότερο ή λιγότερο διαστρεβλωμένες (Τhompson 2008,168). Υπεύθυνη για τυχόν ανακρίβειες πολλές φορές είναι η ηλικία του πληροφορητή (αυτό δεν συναντάται στα γραπτά κριτήρια)﮲ αν και αυτή η περίπτωση έχει αποδεχτεί ότι δεν υφίσταται.

 Και ίσως σε αυτό το σημείο εγκύπτει και η σχέση των προφορικών τεκμηρίων με τη μνήμη, καθώς όπως λέγεται η μνήμη δεν είναι  πάντα αξιόπιστη (Abrams 2014,113) και τις περισσότερες φορές πρόκειται για διαμοιρασμένη μνήμη με την κοινότητα του περιβάλλοντος του πληροφορητή (Μπάδα2013,547 ﮲Ρεπούση 2010,15). Απαιτείται, λοιπόν, η μνήμη του αφηγητή να καθορίζεται από αυτό που ονομάζεται ειλικρίνεια της παρατήρησης , κάτι που δεν συναντάται κατά την επεξεργασία των γραπτών τεκμηρίων (Abrams 2014,116). Η δεξιότητα του ερευνητή  να εκμαιεύει τις προφορικές μαρτυρίες που βασίζονται στη μνήμη του αφηγητή, θεωρείται θεμελιώδη προϋπόθεση για την κατανόησή τους και την ερμηνεία τους.(Abrams 2014,118).Ο ερευνητής , λοιπόν , της προφορικής ιστορίας οφείλει να διευκολύνει τη μνήμη του συντευξιαζόμενου, να του προκαλέσει την ενθύμηση και να ανανοηματοδοτήσει τα πλαίσια αναφοράς των τεκμηρίων αυτών αντιμετωπίζοντας πάντα και το ενδεχόμενο κάποιες πληροφορίες να ανακτώνται εύκολα , ενώ κάποιες άλλες όχι (Abrams 2014,118). Δεν είναι , επιπλέον, απίθανο να αντιμετωπίσει και την λανθασμένη ενθύμηση που μπορεί να οφείλεται σε λόγους κύρους ή επίδειξης του πληροφορητή, αφού μέσω αυτής γίνεται προβολή του παρελθόντος στο παρόν (Abrams 2014,123). Η μνήμη πολλάκις καταγράφεται λανθασμένα και για λόγους περηφάνιας (Abrams 2014,125).

Ο ερευνητής της προφορικής ιστορίας εκτός των άλλων μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος και με την απροθυμία του αφηγητή (Thompson 2008,176) ,και εξαιτίας του γεγονότος ότι η συνέντευξη ως κοινωνική σχέση έχει επίπτωση στο υλικό που καταγράφεται , κρίνεται οπωσδήποτε αναγκαία η διεργασία προκαθορισμένης σειράς ερωτήσεων από αυτόν, αφού η ευάλωτη φύση του ερωτηματολογίου το επιβάλλει (Thompson 2008,179 ﮲Ρεπούση2010,12). Εξίσου αξιοσημείωτος, για όποιον  κατέχει καλά την δεξιότητα και την εμπειρία αυτού του είδους του ερευνητή, είναι και ο σεβασμός απέναντι στον συνεντευξιαζόμενο ο οποίος μπορεί να έχει ποικιλία αντιδράσεων που μερικές φορές μπορεί να προκύπτει από την παρουσία ή την απουσία άλλων προσώπων στην συνέντευξη. Για αυτό το λόγο και το δείγμα των πληροφορητών πρέπει να είναι αντιπροσωπευτικό για την ασφαλή εξαγωγή συμπερασμάτων (Thompson 2008,186).

Συνοψίζοντας τα προφορικά τεκμήρια είναι πιο χρήσιμα σε μερικές περιπτώσεις από τις γραπτές πηγές , άλλες φορές απλώς προσθέτουν πληροφορίες  και άλλες φορές συμπληρώνουν τις ήδη υπάρχουσες (Thompson 2008,199﮲Ρεπούση 2010,11). Σε κάθε περίπτωση , όμως , οι βασικοί μηχανισμοί ελέγχου της αξιοπιστίας τους είναι ακριβώς ίδιοι , όπως και στις άλλες πηγές (Thompson 2008,195).

 

 

Η φωτογραφία ως ιστορική πηγή

Η εξέλιξη της ιστορικής επιστήμης  δεν μπορεί να ιδωθεί ανεξάρτητα από την εξέλιξη της έρευνας των ιστορικών πηγών, η ποικιλία των οποίων επιβάλλει διαφορετική αξιοποίηση και αντιμετώπισή τους από τον ιστορικό. Η σημερινή πραγματικότητα βρίθει από στιγμιότυπα έκθεσης της καθημερινότητας των ανθρώπων του 21^ου αιώνα στα Μ.Κ.Δ  μέσω ψηφιακών εργαλείων, όπως η φωτογραφία. Είναι σχεδόν σίγουρο πως ο ιστορικός του μέλλοντος θα έχει άφθονο υλικό στη διάθεσή του να μελετήσει και  να παραθέσει στο έργο του. Η φωτογραφία και η εξέλιξη της από την εμφάνιση της μέχρι και της μέρες μας, προσφέρει στον ιστορικό μια πολύτιμη ευκαιρία  για να διερευνήσει τις  ιδιαιτερότητές της  ως ιστορική πηγή και να την επεξεργαστεί κριτικά. Αυτήν την απόπειρα διερεύνησης θα πραγματευθεί η παρούσα εργασία.

Αρχικά, θα πρέπει να επισημανθεί ότι η χρήση της φωτογραφίας ως ιστορικής πηγής απαιτεί τον προσδιορισμό των στοιχείων εκείνων που συνθέτουν την ιδιαιτερότητά της. Η χρήση της δεν απαιτεί να εξαντλείται μόνο στην αποδεικτική αξία της, αλλά και την επιρροή που αυτή ασκεί στην ιστορική φαντασία (Burke2013,16). Η δυσκολία να εντοπιστεί αυτό που κρύβει το φωτογραφικό στιγμιότυπο δημιουργεί αμηχανία στον ιστορικό, αλλά ταυτόχρονα και πρόκληση. Η προθετικότητα των φωτογράφων ως δημιουργών συχνά αναζητείται από το ιστορικό υποκείμενο (Burke2013,23). Αυτό συμβαίνει κυρίως, γιατί η φύση της φωτογραφίας είναι διττή. Έχει την αισθητική της αξία, αλλά και τη δύναμη της ιστορικής μαρτυρίας (Januarius 2008, 296-297). Ωστόσο, η τέχνη της φωτογραφίας σε αρκετές περιπτώσεις εξασφα-λίζει τεκμήρια που δεν υπάρχουν στα γραπτά κείμενα (Burke2013,129).

Η μεγάλη αύξηση του αριθμού των φωτογραφιών την κατέστησε προσιτή σε πλήθος ατόμων (Burke2013,20). Η εξέλιξη της διανοητικής ιστορίας , της ιστορίας των νοοτροπιών , της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας έδωσε ώθηση στην χρήση της φωτογραφίας ως  ιστορικής πηγής με την καταγραφή στιγμιότυπων από την καθημερινότητα των απλοϊκών και φτωχών ανθρώπων ( Burke2013,28 & 38 ﮲Janaurius 2008,297). Ως εκ τούτου τα οπτικά ντοκουμέντα πλαισιώνονται από την εποχή , την τοπική κοινωνία και τη ζωή των μελών της και ερμηνεύονται βάσει αυτών (Burke2013,28). Ωστόσο, πληροφορίες για τα εικονιζόμενα πρόσωπα δεν υπάρχουν και πάντα υπάρχει το ενδεχόμενο οι σωζόμενες φωτογραφίες να αποτελούν μέρος μιας μεγαλύτερης σειράς που εκ των πραγμάτων στη συνέχεια αντιμετωπίζονται μεμονωμένα. Ανάλογη είναι η θέση της και στην περίπτωση που αυτή πλαισιώνεται από κείμενο ,σε εφημερίδες (Kress 2010,281) ,ιστοσελίδες ή ακόμη και σε γελοιογραφίες (Burke2013,169). Σε τέτοια περίπτωση λειτουργεί συμπληρωματικά των βασικών τεκμηρίων, αλλά αυτό σε καμιά περίπτωση δεν ση-μαίνει ότι χάνει τη δυναμική της μαρτυρίας, αρκεί ο ιστορικός να έχει γνώσεις της σύνθεσης του εικονοκειμένου (Kress 2010).

Η χρήση της φωτογραφίας ως ιστορικής πηγής δημιουργεί προβληματισμό και ως προς τη σύστασή της και την ποιότητά της (Burke2013,29﮲ Κάραλη 2012,100). Πιο συγκεκριμένα υπάρχει διαφορετική  οπτική σε μια ασπρόμαυρη από ότι σε μια έγχρωμη φωτογραφία (Burke 2013,20). Τον ίδιο προβληματισμό ενέχει και η επιλογή του θέματος από τον καλλιτέχνη και το «στήσιμο» του φωτογραφιζόμενου (Burke2013,29-30 & 33).  Παράλειψη θα ήταν να μην γίνει λόγος και για τις συμβάσεις της κάθε εποχής που καθορίζουν πολλές φορές το ύφος, αλλά και την ερμηνεία της. Παράδειγμα , αποτελούν οι στερεοτυπικές αντιλήψεις για το γυ-ναικείο φύλο (Κάραλη 2012,112 ﮲Burke2013,135) ή για την ανάδειξη της ευμάρειας του δυτικού πολιτισμού (Kress 2010, 297).

Η εξέλιξη (Tucker 2012,7) της τεχνικής της φωτογραφίας (Tucker 2012,11) άφηνε ανέκαθεν στο φωτογρά-φο ελεύθερο το  πεδίο των τεχνασμάτων και της παραπλάνησης. Δεν είναι λίγες οι φορές και πολλοί αυτοί οι ιστορικοί που επικρίνουν την αντικειμενικότητα και την  αξιοπιστία της φωτογραφίας  ως προς την αξία της ως ιστορικής πηγής. Η προπαγανδιστική χρήση της (Burke2013,23) αποδείχτηκε στο παρελθόν και δημιουργεί συνθήκες επισφάλειας και για το μέλλον. Ο ιστορικός οφείλει να διερευνήσει κάθε διαμεσολαβητικό στοιχείο, ώστε κάθε περιγραφή της να είναι ανεπηρέαστη από αυτά. Εξάλλου , η κριτική στις πηγές και ως εκ τούτου και στην φωτογραφία είναι ουσιώδες θέμα (Burke2013,30).

 Επιπρόσθετα , υπάρχουν και περιπτώσεις προσυνεννόησης φωτογράφου με τον εικονιζόμενο , σε περι-πτώσεις πορτρέτων κυρίως, που προκαλούν αυτό που ονομάζουμε «κοινωνικές ψευδαισθήσεις» (Burke2013,33). Σε κάθε περίπτωση ,βέβαια έγκειται στον ιστορικό να εξετάσει την πληροφορία που του δίνουν οι φωτογραφίες κατά αντιπαράσταση και με τις αποδείξεις που προσφέρονται για την αλλαγή των προσδοκιών και των  αξιών μιας εποχής, καθώς αυτές αποτελούν για αυτόν πολύτιμο υλικό. Πρόκειται για μια κοινωνική ανασύνθεση. Ο ιστορικός οφείλει να αντιπαραβάλει τα στοιχεία της φωτογραφίας και με άλλα κείμενα και πηγές για την καλύτερη ερμηνεία της και να εντοπίσει τα πολιτιστικά νοήματα﮲ χαρακτηριστικό παράδειγμα η χρήση της αεροφωτογραφίας (Burke2013,30). Άλλωστε όπως είπε και R. Samuel «οι φωτογραφίες δεν μπορούν σε καμιά περίπτωση να αποτελέσουν ιστορικές μαρτυρίες: είναι οι ίδιες από μόνες τους ιστορία» (Burke2013,30).

Από όλα τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό ότι η χρήση της φωτογραφίας ως ιστορικής πηγής μπορεί να εμπεριέχει το ενδεχόμενο να έχει μικρό βαθμό αξιοπιστίας, αλλά αυτό το μειονέκτημα της μπορεί να μετατραπεί σε σημαντικό συντελεστή συνεισφοράς της προσπάθειας των ιστορικών της διανοητικής και γενικότερα πολιτισμικής ιστορίας ,καθώς παρέχει  ουσιαστικές μαρτυρίες για τις αλλαγές των αντιλήψεων και των νοοτροπιών (Burke2013,33 & 37-38). Ο σύγχρονος ιστορικός οφείλει να αντιμετωπίζει στον ίδιο βαθμό επιφύλαξης με τις άλλες πηγές και την φωτογραφία εξαντλώντας στην έρευνα του την κριτική επεξεργασία τους για να οδηγείται σε ασφαλή συμπεράσματα (Tucker 2009, 2 & 4).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Burke, P. (2013). Αυτοψία. Oι χρήσεις των εικόνων ως ιστορικών μαρτυριών. Μετάφραση Αντρέας Αντρέου. Μεταίχμιο . Αθήνα.

Carabott, Ph., Hammilakis ,Y. , Papargyriou, E. (2015). “Capturing the Eternal Light : Photography and Greece, Photography of Greece, στο Carabott, Ph., Hammilakis ,Y. , Papargyriou, E.(επιμ.) Camera Graeca : Photographs,Narratives,Materialiaties, Asghate. Λονδίνο . https://www.academia.edu/12393122/Carabott_P._Hamilakis_Y._and_E._Papargyriou_2015._Capturing_the_eternal_light_photography_and_Greece_photography_of_Greece._In_Carabott_P._Hamilakis_Y._and_E._Papargyriou_eds_Camera_Graeca_Photographs_Narratives_Materialities._Ashgate._Pp._3-21 (ανακτήθηκε 27-4-2020).

Κάραλη, Μ. (2012). Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ 19^ου ΑΙΩΝΑ. ΜΝΗΜΩΝ, [ηλεκτρονική έκδοση]32, 89-124. doi:https://10.12681/mnimon.641 (ανακτήθηκε 27-4-2020).

Kress, G. (2010). Η ανάγνωση των εικόνων. Η γραμματική  Οπτικού Σχεδιασμού. Επίκεντρο. Θεσσαλονίκη,277-328.

Januarius, J. (2008). Picturing the every day life of Limburg Miners:  Photographs as a Historical Source, International review of Social History 53, 293-312.  https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge core/content/view/0D5A99C202D 9CC722AC0DE408ADA941B/S0020859008003453a.pdf/picturing_the_everyday_life_of_limburg_miners_photographs_as_a_historical_source.pdf (ανακτήθηκε 26-4-2020).

Tucker, J. (2009). Entwined Practices: Engagments with Photography in Historical Inqiry, History & Theory 48, 1-8. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/j.1468-2303.2009.00513. (ανακτήθηκε 26-4-2020).

Tucker, J.(2012). Eye on the street: Photography in Urban Public Spaces, Radical History Review 114, 7-18. https://read.dukeupress.edu/radical-history-review/article/2012/114/7/52593/Eye-on-the-StreetPhotography-in-Urban-Public (ανακτήθηκε 26-4-2020).