Ο ρόλος της διεπαφής σε έναν ιστότοπο

 

«Κοινές ιστορίες για μια Ευρώπη χωρίς διαχωριστικές γραμμές»

           Ο σχεδιασμός και η οργάνωση των διεπαφών σε ένα ψηφιακό περιβάλλον κρίνεται περισσότερο από απαραίτητη για τον δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στον χρήστη, στον υπολογιστή και την εφαρμογή. Η μελέτη της περίπτωσης του συγκεκριμένου  δικτυακού χώρου θα προσπαθήσει να αναδείξει αυτό τον πολύπλευρο ρόλο της διεπαφής με έμφαση στην πολιτισμική του αναφορά.

       Η συγκεκριμένη ιστοσελίδα -στην ελληνική έκδοσή της[1]- αναφέρεται στην  Ιστορική εκπαίδευση των χωρών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε μια απόπειρα  ενεργοποίησης (μέσω του μαθήματος της Ιστορίας) των εκπαιδευτικών και  των μαθητών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη συνειδητοποίηση της κοινής ιστορικής κληρονομιάς με απώτερο στόχο την επίτευξη της ειρηνικής συμ-βίωσής τους και την αναγνώριση της διαφορετικότητας του καθενός ως απαραίτητων προϋποθέσεων για τη στερέωση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος[2].

    Γίνεται αντιληπτό ήδη από το λογότυπό της ιστοσελίδας ότι πρόκειται για μια υπερτοπική/υπερθεθνική ιστοσελίδα, για αυτό και στην ελληνική εκδοχή της είναι εμφαντικά χρωματισμένες οι δύο λέξεις της φράσης «Κοινές Ιστορίες», στην αγγλική και ελληνική απόδοσή τους, SHARED ΙΣΤΟΡΙΕΣ σε σχήμα Χ (εικ.1). Αυτό αναδεικνύει την προσέγγισης της σύγκλισης των πολιτισμών των μελών της Ε.Ε σε μία μεταξύ τους αλληλεπίδραση.

Εικ.1

           Στην άνω οριζόντια γραμμή παρατίθεται η οργάνωση των πληροφοριών στο κύριο μενού της. Η βασική διεπαφή που προηγείται ονοματοδοτείται «Κοινές ιστορίες» και καλεί τον χρήστη να διερευνήσει τις ιστορίες των μελών της Ε.Ε που τις βοηθούν να συγκλίνουν. Επιλέγοντας τη συγκεκριμένη διεπαφή αναδύεται ένα μενού με θεματικές αναφορές οργανωμένες σε τέσσερις  διαφορετικές διεπαφές από τις οποίες η καθεμία αναδεικνύει με τη σειρά την οργάνωση της τελικής πληροφορίας σε μια δομημένη ιεραρχία που ξεκινά πάντα από την ενότητα Εισαγωγή για την κάθε θεματική (εικ.2).

εικ.2

     Ωστόσο, ο χρήστης  έχει ήδη παρατηρήσει τις εικόνες[3] που είναι τοποθετημένες σε μεγάλο εύρος της Αρχικής σελίδας που τον ωθούν να διερευνήσει «τί κρύβεται πίσω από αυτές» ως πληροφορία. Η επιλογή της θεματικής αυτών αναδεικνύει την κοινή πολιτισμική αναφορά του περιεχομένου της πληροφορίας («Η Βιομηχανική επανάσταση», «Εξέλιξη στην εκπαίδευση», «Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Ιστορία της Τέχνης» και «Η Ευρώπη και ο κόσμος») και συνάδει ως προς τη στοχοθεσία της ιστοσελίδας, αφού η επιλογή των συγκεκριμένων διεπαφών αφορά σημαντικούς σταθμούς στην κοινή πορεία των χωρών-μελών της Ε.Ε. Αυτού του τύπου οι διεπαφές οδηγούν στην ίδια πληροφορία με τη πρώτη διεπαφή της οριζόντιας διάταξης (εικ.2).

  

      Συνεχίζοντας τη διερεύνηση του μενού της οριζόντιας διάταξης της ιστοσελίδας  ακολουθεί η διεπαφή «Εισαγωγές εκδόσεων» (εικ.2) με την ενεργοποίηση της οποίας ο χρήστης  έχει πρόσβαση σε ένα μενού από το οποίο καλείται να επιλέξει ποια εισαγωγή έκδοσης τον ενδιαφέρει, αλλά παράλληλα να εντρυφήσει και στις άλλες δύο για να αναδειχθούν τα κοινά σημεία αναφοράς  τους, άρα να προβληθεί η κοινή εκπαιδευτική πολιτική στην Ιστορική εκπαίδευση[4].

     Η τέταρτη στη σειρά επιλογή διεπαφής στο μενού οριζόντιας διάταξης είναι και αυτή που ανταποκρίνεται πληρέστερα στον κεντρικό στόχο της δημιουργίας της ιστοσελίδας. Ο τίτλος της είναι «Διδακτικές εφαρμογές» μια διεπαφή την οποία «κλικάροντάς» την αναδύεται ένα κάθετης διάταξης μενού για τις βαθμίδες εκπαίδευσης που αυτή αφορά και τους καταρτιζόμενους για τη συγκεκριμένη εφαρμογή εκπαιδευτικούς (εικ.3). Το εντυπωσιακό σε αυτήν την επιλογή είναι ότι  για κάθε βαθμίδα εκπαίδευσης η πληροφορία που παρέχεται είναι οργανωμένη σε κοινό άξονα που εμπεριέχει σε κάθε περίπτωση δύο περιοχές ανάπτυξης της πληροφορίας.

  εικ.3    

     Η ιστοσελίδα σε αυτό το στάδιο διαχωρίζεται σε δύο νοητές κάθετες στήλες από τις οποίες η πρώτη με τον τίτλο «Ιστορικές Πληροφορίες» καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της, ενώ η δεύτερη είναι οργανωμένη κάθετα σε θεματικές: «Κύρια ζητήματα», «Δραστηριότητες  διδασκαλίας, μάθησης και αξιολόγησης» και «Πηγές», τα οποία ανάλογα με το πληροφοριακό υλικό τους παραπέμπουν σε άλλες υποδιαιρέσεις (εικ.4).  Τόσο οι δραστηριότητες όσες και οι πηγές που χρησιμοποιού-νται ως υλικό σε αυτές χαρακτηρίζονται από πλήθος διεπαφών οπτικοακουστικού τύπου[5]. Εικονοκείμενα, βίντεο, μουσικά κλιπ[6] μεταφέρουν και μεταδίδουν το κοινό πνεύμα της πολιτικής ύπαρξης της Ε.Ε. (εικ.5)

εικ.4εικ.5

       

      Παράλληλα, με την ενεργοποίηση οποιασδήποτε από αυτές τις διεπαφές σε πρώτο επίπεδο, προβάλλεται  σε ένα άλλο επίπεδο  μια οριζόντιας διάταξης γραμμική διαδρομή της κατάληξης σε αυτήν την πληροφορία, δίνοντας στον χρήστη σε πρώτο πλάνο με χρώμα τη διαδρομή των επιλογών του και ενισχύοντας του την αίσθηση ότι η ψηφιακή εφαρμογή έχει συνοχή κάτι που βελτιώνει την εμπειρία της περιήγησής του [7] (εικ.6).

εικ.6

    Στη συνεχεία ακολουθεί η επιλογή διεπαφής που γνωστοποιεί στον χρήστη τους Συντελεστές της ψηφιακής κατασκευής και του δίνει πληροφορίες για την κατάρτισή τους. Το περιεχόμενο αυτής μαζί με την απεικόνιση των λογότυπων των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και οργανισμών που συμμετέχουν σε αυτή την ψηφιακή εφαρμογή στο κάτω μέρος της Αρχικής σελίδας (εικ.6) προσδίδουν στην ιστοσελίδα εγκυρότητα και αξιοπιστία.

Η συγκεκριμένη ψηφιακή εφαρμογή θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι ανταποκρίνεται στους σκοπούς  για  τους  οποίους  δημιουργήθηκε. Κυρίως η συσχέτιση του περιεχομένου της με τη διεπαφή και τη διάδραση με τους χρήστες της επιτυγχάνει την πολιτισμική παραγωγή του παρελθόντος και τη συσχέτισή του με το παρόν[8]. Ωστόσο, η συχνότητα της χρήσης της εν λόγω πλατφόρμας και η επικαιροποιημένη παραγωγή της θα κρίνουν το τελικό αποτέλεσμα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Drucker Johanna,Kim David ,Salehian Iman, Bushone Antony, “INDRODUCTION TO DIGITAL HUMANTIES : concepts,Methods,and Tutorials for students and instractors,pdf .

 Πεντάζου Ιουλία ,Σχεδιάζοντας ψηφιακά εκθέματα για την ιστορία της πόλης του Βόλου:  Ο ψηφιακός σχεδιασμός ως θεωρία και πράξη, Βόλος 2016, στο https://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/37535#page/1/mode/2up

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://courses.eap.gr/pluginfile.php/144357/mod_resource/content/2/%CE%94%CE%B9%CE%B5%CF%80%CE%B1%CF%86%CE%AE.pdf

Κοινές Ιστορίες για μια Ευρώπη χωρίς διαχωριστικές  γραμμές  στο https://www.he.duth.gr/sharedhistories/

---

[1] https://www.he.duth.gr/sharedhistories/

[2] Στο ίδιο

[3] https://courses.eap.gr/pluginfile.php/144357/mod_resource/content/2/  %CE%94%CE%B9%CE%B5%CF%80%CE%B1%CF%86%CE%AE.pdf σ.18

[4] https://www.he.duth.gr/sharedhistories/

[5]https://courses.eap.gr/pluginfile.php/144357/mod_resource/content/2/%CE%94%CE%B9%CE%B5%CF%80%CE%B1%CF%86%CE%AE.pdf σ.20

[6]Johanna Drucker,David Kim,ImanSalehian,Antony Bushone, “INDRODUCTION TO DIGITAL HUMANTIES : concepts,Methods,and Tutorials for students and instractors,pdf ,σ.62

[7] Ιουλία Πεντάζου Σχεδιάζοντας ψηφιακά εκθέματα για την ιστορία της πόλης του Βόλου:  Ο ψηφιακός σχεδιασμός ως θεωρία και πράξη, Βόλος 2016, στο https://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/ id/37535#page/70/mode/2up σ. 71

[8] Drucker, σ. 66.

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΨΗΦΙΑΚΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΓΙΑ ΜΟΥΣΕΙΑ

 

Η σχέση της Δημόσιας με την Ψηφιακή Ιστορία

  Με την παρούσα μελέτη επιδιώκεται να προσδιοριστεί η σχέση της Δημόσιας με την Ψηφιακή Ιστορία και να αναζητηθούν νέες  έννοιες και πρακτικές που η ψηφιακή εποχή αναδεικνύει στη σύγχρονη πραγματικότητα. Η παραγωγή λόγου για το παρελθόν και η κοινοποίησή του στη δημόσια ψηφιακή σφαίρα από ειδικούς και μη[1], διευρύνει το πεδίο ερευνών των δημόσιων ιστορικών και αναδεικνύει την χρήση των ψηφιακών μέσων σε εξαιρετικό εργαλείο όχι μόνο συλλογής και ψηφιοποίησης ιστορικού υλικού, αλλά και πεδίο διαδραστικής επικοινωνίας[2],συμπαραγωγής και διαμοιρασμού  του ιστορικού παρελθόντος[3].

 Οι ιστορικοί χτίζουν αφήγηση και ερμηνεία, αλλά οι κοινότητες μνήμης και άλλοι πολίτες φέρνουν επίσης τη δική τους γνώση του παρελθόντος στις αλληλεπιδράσεις τους με τα ερμηνευτικά έργα. Άλλωστε ποτέ μέχρι τώρα δεν είχε εκδηλωθεί τόσο έντονο το ενδιαφέρον για την ανάγκη διατήρησης της μνήμης μιας κοινότητας. Η ιστορία “από κάτω” [4]εκπροσωπείται από μεγάλα πληθυσμιακά σύνολα. Αυτή η επιθυμία για κοινή δράση και συνεισφορά στην κοινότητα μνήμης[5] βρίσκει εύφορο έδαφος στο χώρο του διαδικτύου. Έτσι η Δημόσια Ιστορία αποκτά ολοένα και περισσότερη δημοφιλία, αφού η ψηφιακή εκδοχή της υπηρετείται πολύ πιο εύστοχα και λειτουργικά στο διαδίκτυο[6]. 

Κι ενώ η Δημόσια Ιστορία αποκλείει εξ ορισμού της ένα μεγάλο ακαδημαϊκό κομμάτι της ιστορικής κουλτούρας, θα ήταν δόκιμο να  μην θεωρηθεί ότι υπονομεύει την επαγγελματική ιστορία[7]. Αντίθετα τη συμπληρώνει δημιουργικά διατηρώντας σε εφαρμογή την έννοια της κριτικής αντιμετώπισης των γεγονότων και της μεθοδολογικής της ακρίβειας[8]. Αρωγός της στη διαδικασία αυτή είναι η Ψηφιακή Ιστορία με τη δημιουργία ψηφιακών περιβαλλόντων και εργαλείων διερεύνησης  και παραγωγής ιστορικού λόγου[9]. Από αυτή την άποψη των πεδίο των ψηφιακών ανθρωπιστικών επιστήμων συγκροτεί πρότυπα πεδία έρευνας για την αναδυόμενη διαδικτυακή δημόσια σφαίρα[10].

Πρακτικά, ίσως το καλύτερο παράδειγμα Δημόσιας Ιστορίας στον ψηφιακό χώρο αποτελεί η κατάθεση κάθε είδους προσωπικής μαρτυρίας σε ψηφιακό περιβάλλον[11]. Η ευκολία με την οποία μπορεί κανείς να καταστήσει  δημόσια τη δική του μνήμη και μαρτυρία χρησιμοποιώντας την ψηφιακή τεχνολογία εμπεριέχει συναισθηματική εμπλοκή[12] και για αυτό αποκτά μεγάλη σημασία. Η έννοια του πληθοπορισμού[13] έρχεται να αναδείξει τη συμμετοχή στην παραγωγή ιστορικού υλικού με την έννοια της εθελοντικής προσφοράς[14]. Μέσω της συγκεκριμένης διαδικασίας γεννιέται η τάση της “δευτερογενούς προφορικότητας” που αποδίδει στον ψηφιακό λόγο προφορική επιτέλεση, με μορφές αυθόρμητου προφορικού λόγου. Παράλληλα, η έννοια της διεπαφής[15] και της τακτοποίησης του ψηφιακού κειμένου σε σχέση με εικόνες, βίντεο και ήχους αλλάζουν ριζικά τα χαρακτηριστικά της ψηφιακής ανάγνωσης και την καθιστούν “διεγερτική” καθώς διατρέχει στον ίδιο χρόνο τη ροή πληροφοριών σε διαφορετικές πλατφόρμες με πολλά δεδομένα[16]. 

Βασικό εργαλείο που προσφέρει με τη διεπαφή[17] μια ολοκληρωμένη άποψη των χρηστών για τη μελέτη συγκεκριμένης χρονικής περιόδου και τη διαμόρφωση άποψης του ιστορικού πλαισίου που αυτά εμπίπτουν, αποτελεί η χρήση της χρονογραμμής(timeline) , αλλά και του digital  mapping[18] που συνεισφέρει στον χρήστη που μελετά τα ιστορικά γεγονότα, τον ακριβή προσδιορισμό ιστορικών συμβάντων, στο χώρο αυτή τη φορά, δημιουργώντας τις κατάλληλες προϋποθέσεις για την ανάσυρση κι άλλων πληροφοριών που μεθοδικά έχουν οργανωθεί σε εφαρμογές ή πλατφόρμες για να προσφέρουν την ιστορική εμπειρία μέσα από βάσεις δεδομένων με υπομνηματισμούς που εξυπηρετούνται από αναδυόμενα πλαίσια διεπαφής (pop ups). Η δόμηση των δεδομένων επιτρέπει την αυτοματοποίηση της επεξεργασίας και  της ανάσυρσης, ενώ παράλληλα διευρύνει την πρόσβαση στην πληροφορία της γνώσης με τις ιστοσελίδες και τους υπερσυνδέσμους[19].

Έτσι προγραμματιστές δημιουργούν εφαρμογές και πλατφόρμες με υπολογιστικά προγράμματα[20] που συγκροτούν τη σύγχρονη κουλτούρα μνήμης και ιστορίας στο διαδίκτυο. Αυτή η κουλτούρα συμμετοχής στον κοινό πολιτισμό με την εμπλοκή στην παραγωγή του κοινού οδήγησε στην αξιοποίηση των εργαλείων Web 2.0.[21] Η αποκαλούμενη ως δεύτερη γενιά στον παγκόσμιο ιστό ,Web 2.0, αφορά την λεγόμενη τεχνολογία νέφους ή αλλιώς cloud[22] που αποτελεί μία άυλη μορφή[23] αποθήκευσης, οργάνωσης και διαχείρισης πληροφοριών, παρέχει διαδραστικότητα και  περιβάλλοντα συνεργασίας και συμπαραγωγής, όπως τα wikis,  τα  blogs, τα χαρακτηριστικά online έγγραφα που επιτρέπουν τη συνεργασία[24], τα οποία προσφέρουν στους χρήστες τους τη δυνατότητα  της σύγχρονης και ασύγχρονης  εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, που σταδιακά αλλά όχι σε απόλυτο ακόμα βαθμό έχει αντικαταστήσει τις βιντεοδιαλέξεις και τα βιντεομαθήματα[25] που αποτελούν και αυτά εργαλεία ψηφιακής επιτέλεσης στη διδασκαλία.

 Καταλήγοντας, η εξοικείωση των χρηστών με την άυλη ψηφιακότητα και οι δεξιότητες που αυτοί οφείλουν να αναπτύξουν για την αντιμετώπιση και την εξοικείωση με την ψηφιακή πραγματικότητα αποτελεί σίγουρα μία πρόκληση για τη Δημόσια Ιστορία, αφού ο εκδημοκρατισμός του διαδικτύου έχει διευρύνει το πεδίο της συμμετοχικότητας και την εκφοράς δημόσιου λόγου.

---

[1]Δέσποινα Βαλατσού,“Ανάδυση των νέων μνημονικών τόπων στο διαδίκτυο” (Διδακτορική διατριβή, ΕΚΠΑ,2014),σ.52,στο https://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/34941,τελευταία ανάκτηση 3/4/2021
[2] Στο ίδιο,53
[3] Γιώργος Τζεδόπουλος, “Δημόσια Ιστορία και ανθρωπιστικές επιστήμες:Όψεις της Ιστοριογραφικής έρευνας, σ.51 , στο http://www.dyas-net.gr/?p=2781 ,τελευταία ανάκτηση 3/4/2021.
[4] Χαρίλαος Εξερτζόγλου, “Η Δημόσια Ιστορία”:Εισαγωγή, στο https://eclass.aegean.gr/modules/units/?course=SA202&id=2278 , τελευταία πρόσβαση 3/4/2021
[5] Βαλατσού, “Ανάδυση των νέων μνημονικών τόπων στο διαδίκτυο”,σ.77
[6] Στο ίδιο,σ.64
[7]Ανδρέας Ανδρέου, Σπύρος Κακουριώτης, Γιώργος Κόκκινος, Έλλη Λεμονίδου, Ζέτα Παπανδρέου, Ελένη Πασχαλούδη, “Εισαγωγή”στο Δημόσια Ιστορία στην Ελλάδα,Χρήσεις και καταχρήσεις της Ιστορίας, Αθήνα : Επίκεντρο , σ. 11 στο http://www.epikentro.gr/PDF/9789604585311-E02.pdf, τελευταία ανάκτηση 3/4/2021
[8] Τζεδόπουλος, “Δημόσια Ιστορία και ανθρωπιστικές επιστήμες”,σ.48
[9] Μαρία Παπαδοπούλου,Ζαχαρούλα Σμυρναίου, “Η Ιστορία στην Ψηφιακή εποχή” στο Παιδαγωγική και διδακτική της Ιστορίας: Θεωρία και πράξη,σ.3-4 στο https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/2103/2103.00473.pdf, τελευταία ανάκτηση 3/4/2021
[10] Εξερτζόγλου, “Δημόσια Ιστορία και ανθρωπιστικές επιστήμες”,σ.8
[11] Τζεδόπουλος, “Δημόσια Ιστορία και ανθρωπιστικές επιστήμες”,σ.50
[12] Στο ίδιο,σ.50
[13] Πηνελόπη Παπαηλία,Πέτρος Πετρίδης, “Ψηφιακή Εθνογραφία”,Αθήνα,2015,Κάλλιπος, σ.29 στο https://repository.kallipos.gr/handle/11419/6117, τελευταια ανάκτηση 3/4/2021
[14] Τζεδόπουλος, “Δημόσια Ιστορία και ανθρωπιστικές επιστήμες”,σ.53
[15] Παπαηλία,Πετρίδης, “Ψηφιακή Εθνογραφία”,σ.26
[16] Στο ίδιο, σ.25
[17] Στο ίδιο, σ.25
[18] Johanna Drucker,David Kim,ImanSalehian,Antony Bushone, “INDRODUCTION TO DIGITAL HUMANTIES : concepts,Methods,and Tutorials for students and instractors,pdf σ.61 και 65.
[19] Τερέζα Γιακουμάτου, “Διδάσκοντας Ιστορία στην εποχή του διαδικτύου”,Φιλολογικά, τεύχος 97(2006): σ.7, στο http://www.netschoolbook.gr/epimorfosi/conferences/p9_dec2006_dig_history.pdf , τελευταία ανάκτηση 3/4/2021 & Drucker, “INDRODUCTION TO DIGITAL HUMANITIES,σ.108-110.
[20] Παπαηλία,Πετρίδης, “Ψηφιακή Εθνογραφία”,σ.25
[21] Βαλατσού, “Ανάδυση των νέων μνημονικών τόπων στο διαδίκτυο”,σ.69
[22] Παπαηλία,Πετρίδης, “Ψηφιακή Εθνογραφία”,σ.11 & Παπαδοπούλου, Σμυρναίου, “Η Ιστορία στην Ψηφιακή εποχή”,σ.9
[23] Παπαηλία,Πετρίδης, “Ψηφιακή Εθνογραφία”,σ.34
[24] Στο ίδιο, σ.28
[25] Στο ίδιο, σ.28
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
 Ανδρέου Ανδρέας ,Κακουριώτης Σπύρος, Κόκκινος Γιώργος,  Λεμονίδου Έλλη, Παπανδρέου Ζέτα ,Πασχαλούδη, Ελένη “Εισαγωγή”στο Δημόσια Ιστορία στην Ελλάδα,Χρήσεις και καταχρήσεις της Ιστορίας, Αθήνα : Επίκεντρο  στο http://www.epikentro.gr/PDF/9789604585311-E02.pdf, τελευταία ανάκτηση 3/4/2021.
Βαλατσού Δέσποινα, “Ανάδυση των νέων μνημονικών τόπων στο διαδίκτυο”(Διδακτορική διατριβή, ΕΚΠΑ,2014) στο https://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/34941, τελευταία ανάκτηση 3/4/2021.
Γιακουμάτου Τερέζα , “Διδάσκοντας Ιστορία στην εποχή του διαδικτύου”,Φιλολογικά, τεύχος 97(2006) στο http://www.netschoolbook.gr/epimorfosi/conferences/p9_dec2006_dig_history.pdf , τελευταία ανάκτηση 3/4/2021.
Drucker Johanna,Kim David ,Salehian Iman, Bushone Antony, “INDRODUCTION TO DIGITAL HUMANTIES : concepts,Methods,and Tutorials for students and instractors,pdf .
Εξερτζόγλου Χαρίλαος , “Η Δημόσια Ιστορία”: Εισαγωγή, στο https://eclass.aegean.gr/modules/units/?course=SA202&id=2278 , τελευταία πρόσβαση 3/4/2021.
 Παπαδοπούλου Μαρία,Σμυρναίου Ζαχαρούλα, “Η Ιστορία στην Ψηφιακή εποχή” στο Παιδαγωγική και διδακτική της Ιστορίας: Θεωρία και πράξη, στο https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/2103/2103.00473.pdf, τελευταία ανάκτηση 3/4/2021.
Παπαηλία Πηνελόπη  ,Πετρίδης Πέτρος , “Ψηφιακή Εθνογραφία”,Αθήνα,2015,Κάλλιπος, στο https://repository.kallipos.gr/handle/11419/6117, τελευταία ανάκτηση 3/4/2021.
Τζεδόπουλος  Γιώργος ,“Δημόσια Ιστορία και ανθρωπιστικές επιστήμες:Όψεις της Ιστοριογραφικής έρευνας, στο http://www.dyas-net.gr/?p=2781 ,τελευταία ανάκτηση 3/4/2021.