Η «Ιστορία του Ανθρώπινου Γένους» μέσα από μια σύγχρονη οπτική

Η υπουργός Παιδείας κ. Ν. Κεραμέως σε δήλωση της υποστήριξε ότι το μάθημα της Ιστορίας δεν θα πρέπει να έχει κοινωνιολογικό περιεχόμενο, αλλά να καλλιεργεί την εθνική συνείδηση (in.gr,2019). Αυτή η δήλωση θύμισε σε πολλούς τις αντιδράσεις που ξέσπασαν το 1984 για το σχολικό εγχειρίδιο Ιστορίας της Α΄ Λυκείου του Λ. Σταυριανού και τους σκοπούς της ιστορίας ως σχολικό μάθημα. Στο V κεφάλαιο του βιβλίου αυτού, για το οποίο γίνεται λόγος στην συγκεκριμένη εργασία, ανάμεσα στις άλλες αναφορές, προβάλλεται το φαινόμενο της φτώχειας σε έναν πλούσιο κόσμο και η αναγκαιότητα ύπαρξης κοινωνικής δικαιοσύνης (Σταυριανός 1984,136-144).

Η πληθυσμιακή ανάπτυξη του Τρίτου κόσμου παρουσιάζεται να προκάλεσε μαζικές μετακινήσεις στα αστικά κέντρα της περιοχής του. Η φτωχοποίηση που επήλθε ανάγκασε τους πολίτες των  χωρών αυτών να ικανοποιούνται με μικρές αμοιβές ή να μετακινούνται σε ανεπτυγμένες χώρες  οι οποίες επωφελούνταν από την εργασία τους. Ο Λ. Σταυριανός προσομοιάζει το φαινόμενο αυτό με την αντίστοιχη μετακίνηση των Ελλήνων στην Δυτική Ευρώπη στη δεκαετία του 1970, τονίζοντας τα κέρδη του δυτικού καπιταλισμού σε βάρος αδύναμων χωρών, όπως η Ελλάδα (σελ.117-123). Περισσότερο αξιοσημείωτη στην ενότητα αυτή φαντάζει η αναφορά στην σχέση της επανάστασης της Υψηλής Τεχνολογίας με την Κοινωνική επανάσταση (Σταυριανός 1984,136). Η εξάρτηση των τριτοκοσμικών χωρών παρουσιάζεται μεθοδευμένη, ώστε η ενίσχυση τους από τις υπερδυνάμεις να μοιάζει συνεισφορά που απαιτεί σκληρά ανταλλάγματα με μέσο , στις περισσότερες φορές, τον δανεισμό (Σταυριανός,1984,137-141).

Το πιο αξιοσημείωτο ίσως ,κατά τον Λ. Σταυριανό , είναι ότι σε όλο αυτό το σύστημα εμπλέκονται οργανισμοί και τράπεζες , όπως το ΔΝΤ, ενώ οι αυταρχικές και απολυταρχικές κυβερνήσεις στα εξαρτημέ-να κράτη εξυπηρετούν πολύ καλύτερα την ολοένα και βαθύτερη εκμετάλλευσή τους , ιδιαίτερα αν η απόπειρα χειραγώγησης των ΜΜΕ της εξαρτημένης χώρας από τις υπερδυνάμεις δεν είναι εφικτή. Έτσι, οι παρεμβάσεις στις εσωτερικές υποθέσεις των κρατών αυτών παρουσιάζονται σαν να αποτελούν δικαίωμά τους (Σταυριανός 1984,141-144). Ο Λ. Σταυριανός θεωρεί αναγκαιότητα της εποχής την στροφή σε μια κοινωνική πορεία που θα εκμεταλλεύεται ισότιμα το θαύμα της νέας υψηλής τεχνολογίας. Αν αναλογιστεί κανείς σήμερα την περίφημη ευρωπαϊκή ορχήστρα και τις παραφωνίες της και ότι ήδη έχουν διαμορφωθεί εντός της κράτη δύο ταχυτήτων ,ο «φιλοδυτικός» Σταυριανός (Παληκίδης 2015) , δείχνει να επαληθεύεται.

Μέσα από μια «επικαιρική και διασταλτική ανάγνωση» του βιβλίου  (Παληκίδης 2015),επισημαίνεται ότι η παρουσία του ΔΝΤ σε πολλές χώρες αναδεικνύει πια ότι η κρίση, όχι μόνο αλλάζει ήπειρο ,αλλά οι συνέπειες της είναι το ίδιο οδυνηρές. Η Ελλάδα ήταν η πρώτη χώρα στην Ευρώπη που τέθηκε υπό προστασία των δανειστών που την καθοδηγούσαν. Σε όλα αυτά αν προστεθεί και το πρόβλημα της μαζικής προσέλευσης μεταναστών που εισέρχονται στην Ελλάδα (Παληκίδης 2015), δεν είναι παράλογο να σκεφτεί κανείς ότι η ίδια τακτική ξεδιπλώνεται τώρα και στην Ελλάδα. Αν και μια επανένταξη στο σχολικό πρόγραμμα του συγκεκριμένου εγχειριδίου θα προκαλούσε σίγουρα ποικίλες αντιδράσεις όπως και στο παρελθόν (Αθανασιάδης 2018,380 ﮲Παληκίδης 2015), το περιεχόμενό του θα έβρισκε σίγουρα  πιο προετοιμασμένο το έδαφος για τέτοιες αλλαγές, με δεδομένη την πολυσυζητημένη φιλοσοφία της παγκοσμιοποίησης και δεδομένων των νέων συνθηκών.

   Μια στήριξη του συγκεκριμένου βιβλίου από τον κεντρώο χώρο του ΠΑΣΟΚ, δεν θα του έδινε ανάσα ανάκαμψης ,καθώς θεωρήθηκε υπεύθυνο για την είσοδο της χώρας στην μνημονιακή εποχή και εστίασε στα εσωκομματικά του προβλήματα. Η επιλογή της εξόδου της χώρας από την Ευρώπη προτάθηκε επανειλημμένα από το ΚΚΕ και ένα εγχειρίδιο της φιλοσοφίας αυτής υπό προϋποθέσεις θα σήμαινε την σύμπλευσή του με αυτό . Παράλληλα, η ανάληψη της διακυβέρνησης από την αριστερή παράταξη του Σύριζα το 2015, ίσως συμβάδιζε με την φιλοσοφία του βιβλίου. Η διαχείριση, όμως, της μνημονιακής πολιτικής από θέση εξουσίας θα αποτελούσε δείγμα αντίφασης της πολιτικής του ,παρά το γεγονός ότι στο θέμα της μετανάστευσης  και της συμφωνίας των Πρεσπών το 2018, υπάρχουν σημεία ταύτισης με το βιβλίο του Σταυριανού.

 Από την άλλη, η ολιγόχρονη διακυβέρνηση της δεξιάς που προηγήθηκε, ταυτίστηκε με την εποχή των απολύσεων και των περικοπών το 2012. Το εν λόγω εγχειρίδιο δεν θα εξυπηρετούσε την πολιτική της και θα της «άνοιγε» νέα μέτωπα. Μετά την ανάληψη της διακυβέρνησης από το ΣΥΡΙΖΑ και την ανάδειξη του μακεδονικού ζητήματος ως μείζονος εθνικού θέματος, η επαναφορά του εγχειριδίου αυτού δεν θα έβρισκε σύμφωνη την παράταξη της Ν.Δ, ιδιαίτερα σε μία περίοδο που αναζητούσε απεγνωσμένα εκλογές. Η ανάληψη εκ νέου της εξουσίας από την κυβέρνηση της το 2019 ενίσχυσε ακόμα περισσότερο την  εθνική της πολιτική και η σημερινή απόφασή της απαγόρευσης της έλευσης των μεταναστών στη χώρα μας έδειξε να τυγχάνει ευρύτερης αποδοχής. Λογική συνέπεια αυτών θα ήταν να μην επιθυμεί να αλλάξει η κατάσταση εις βάρος της με ένα εγχειρίδιο που θα δυναμίτιζε την πολιτική της.

Συγκυριακά το συγκεκριμένο εγχειρίδιο ίσως να είχε το πλεονέκτημα να διατηρηθεί  στα σχολεία ,όπως και στο παρελθόν (Αθανασιάδης 2018,380-381). Το διακύβευμα, ωστόσο, του εγχειριδίου του Λ. Σταυριανού στις μέρες μας , θα αναδείκνυε για άλλη μια φορά την αδυναμία λήψης παιδαγωγικών αποφάσεων μακριά από πολιτικές σκοπιμότητες (Αθανασιάδης 2018,379) και θα στερούσε την ανάδειξη της δυναμικής του μαθήματος της ιστορίας να εναρμονίζεται στα δεδομένα της εποχής διαπλάθοντας κριτικά σκεπτόμενους πολίτες.

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Αθανασιάδης, Χ.(2018). Δοκιμάζοντας τα όρια της ανοχής. Η Ιστορία του ανθρώπινου γένους, του Λευτέρη Σταυριανού (1984-1990). Στο Πηνελόπη Πετσίνη και Δημήτρης Χριστόπουλος (επιμ.), Η λογοκρισία στην Ελλάδα (Λεξικό), Καστανιώτης , Αθήνα, σσ.377-381.

Παληκίδης, Ά. (2015). «Οι απαντήσεις στα γιατί και τα πώς της σημερινής κρίσης από ένα σχολικό εγχειρίδιο που πολεμήθηκε». Tvxs ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ: 08/07/2015. https://tvxs.gr/news/blogarontas/oi-apantiseis-sta-giati-kai-ta-pos-tis-simerinis-krisis-apo-ena-sxoliko-egxeiridio-. (Ανακτήθηκε στις 20 -4-2020).

Σταυριανός Λ., Ιστορία του Ανθρώπινου Γένους, Αθήνα :ΟΕΔΒ 1984 (α΄εκδ.).

Σωτήρης,Π .(2019).«Ιστορία στα σχολεία: Οι δηλώσεις Κεραμέως και  οι περιπέτειες ενός μαθήματος», in.gr ,online.  Διαθέσιμο στο: https://www.in.gr/2019/09/06/politics/kyvernisi/istoria-sta-sxoleia-oi-diloseis kerameos- kai-oi-peripeteies-enos-mathimatos/ (Ανακτήθηκε στις 20-4-2020).

    

Η φωτογραφία ως ιστορική πηγή

Η εξέλιξη της ιστορικής επιστήμης  δεν μπορεί να ιδωθεί ανεξάρτητα από την εξέλιξη της έρευνας των ιστορικών πηγών, η ποικιλία των οποίων επιβάλλει διαφορετική αξιοποίηση και αντιμετώπισή τους από τον ιστορικό. Η σημερινή πραγματικότητα βρίθει από στιγμιότυπα έκθεσης της καθημερινότητας των ανθρώπων του 21^ου αιώνα στα Μ.Κ.Δ  μέσω ψηφιακών εργαλείων, όπως η φωτογραφία. Είναι σχεδόν σίγουρο πως ο ιστορικός του μέλλοντος θα έχει άφθονο υλικό στη διάθεσή του να μελετήσει και  να παραθέσει στο έργο του. Η φωτογραφία και η εξέλιξη της από την εμφάνιση της μέχρι και της μέρες μας, προσφέρει στον ιστορικό μια πολύτιμη ευκαιρία  για να διερευνήσει τις  ιδιαιτερότητές της  ως ιστορική πηγή και να την επεξεργαστεί κριτικά. Αυτήν την απόπειρα διερεύνησης θα πραγματευθεί η παρούσα εργασία.

Αρχικά, θα πρέπει να επισημανθεί ότι η χρήση της φωτογραφίας ως ιστορικής πηγής απαιτεί τον προσδιορισμό των στοιχείων εκείνων που συνθέτουν την ιδιαιτερότητά της. Η χρήση της δεν απαιτεί να εξαντλείται μόνο στην αποδεικτική αξία της, αλλά και την επιρροή που αυτή ασκεί στην ιστορική φαντασία (Burke2013,16). Η δυσκολία να εντοπιστεί αυτό που κρύβει το φωτογραφικό στιγμιότυπο δημιουργεί αμηχανία στον ιστορικό, αλλά ταυτόχρονα και πρόκληση. Η προθετικότητα των φωτογράφων ως δημιουργών συχνά αναζητείται από το ιστορικό υποκείμενο (Burke2013,23). Αυτό συμβαίνει κυρίως, γιατί η φύση της φωτογραφίας είναι διττή. Έχει την αισθητική της αξία, αλλά και τη δύναμη της ιστορικής μαρτυρίας (Januarius 2008, 296-297). Ωστόσο, η τέχνη της φωτογραφίας σε αρκετές περιπτώσεις εξασφα-λίζει τεκμήρια που δεν υπάρχουν στα γραπτά κείμενα (Burke2013,129).

Η μεγάλη αύξηση του αριθμού των φωτογραφιών την κατέστησε προσιτή σε πλήθος ατόμων (Burke2013,20). Η εξέλιξη της διανοητικής ιστορίας , της ιστορίας των νοοτροπιών , της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας έδωσε ώθηση στην χρήση της φωτογραφίας ως  ιστορικής πηγής με την καταγραφή στιγμιότυπων από την καθημερινότητα των απλοϊκών και φτωχών ανθρώπων ( Burke2013,28 & 38 ﮲Janaurius 2008,297). Ως εκ τούτου τα οπτικά ντοκουμέντα πλαισιώνονται από την εποχή , την τοπική κοινωνία και τη ζωή των μελών της και ερμηνεύονται βάσει αυτών (Burke2013,28). Ωστόσο, πληροφορίες για τα εικονιζόμενα πρόσωπα δεν υπάρχουν και πάντα υπάρχει το ενδεχόμενο οι σωζόμενες φωτογραφίες να αποτελούν μέρος μιας μεγαλύτερης σειράς που εκ των πραγμάτων στη συνέχεια αντιμετωπίζονται μεμονωμένα. Ανάλογη είναι η θέση της και στην περίπτωση που αυτή πλαισιώνεται από κείμενο ,σε εφημερίδες (Kress 2010,281) ,ιστοσελίδες ή ακόμη και σε γελοιογραφίες (Burke2013,169). Σε τέτοια περίπτωση λειτουργεί συμπληρωματικά των βασικών τεκμηρίων, αλλά αυτό σε καμιά περίπτωση δεν ση-μαίνει ότι χάνει τη δυναμική της μαρτυρίας, αρκεί ο ιστορικός να έχει γνώσεις της σύνθεσης του εικονοκειμένου (Kress 2010).

Η χρήση της φωτογραφίας ως ιστορικής πηγής δημιουργεί προβληματισμό και ως προς τη σύστασή της και την ποιότητά της (Burke2013,29﮲ Κάραλη 2012,100). Πιο συγκεκριμένα υπάρχει διαφορετική  οπτική σε μια ασπρόμαυρη από ότι σε μια έγχρωμη φωτογραφία (Burke 2013,20). Τον ίδιο προβληματισμό ενέχει και η επιλογή του θέματος από τον καλλιτέχνη και το «στήσιμο» του φωτογραφιζόμενου (Burke2013,29-30 & 33).  Παράλειψη θα ήταν να μην γίνει λόγος και για τις συμβάσεις της κάθε εποχής που καθορίζουν πολλές φορές το ύφος, αλλά και την ερμηνεία της. Παράδειγμα , αποτελούν οι στερεοτυπικές αντιλήψεις για το γυ-ναικείο φύλο (Κάραλη 2012,112 ﮲Burke2013,135) ή για την ανάδειξη της ευμάρειας του δυτικού πολιτισμού (Kress 2010, 297).

Η εξέλιξη (Tucker 2012,7) της τεχνικής της φωτογραφίας (Tucker 2012,11) άφηνε ανέκαθεν στο φωτογρά-φο ελεύθερο το  πεδίο των τεχνασμάτων και της παραπλάνησης. Δεν είναι λίγες οι φορές και πολλοί αυτοί οι ιστορικοί που επικρίνουν την αντικειμενικότητα και την  αξιοπιστία της φωτογραφίας  ως προς την αξία της ως ιστορικής πηγής. Η προπαγανδιστική χρήση της (Burke2013,23) αποδείχτηκε στο παρελθόν και δημιουργεί συνθήκες επισφάλειας και για το μέλλον. Ο ιστορικός οφείλει να διερευνήσει κάθε διαμεσολαβητικό στοιχείο, ώστε κάθε περιγραφή της να είναι ανεπηρέαστη από αυτά. Εξάλλου , η κριτική στις πηγές και ως εκ τούτου και στην φωτογραφία είναι ουσιώδες θέμα (Burke2013,30).

 Επιπρόσθετα , υπάρχουν και περιπτώσεις προσυνεννόησης φωτογράφου με τον εικονιζόμενο , σε περι-πτώσεις πορτρέτων κυρίως, που προκαλούν αυτό που ονομάζουμε «κοινωνικές ψευδαισθήσεις» (Burke2013,33). Σε κάθε περίπτωση ,βέβαια έγκειται στον ιστορικό να εξετάσει την πληροφορία που του δίνουν οι φωτογραφίες κατά αντιπαράσταση και με τις αποδείξεις που προσφέρονται για την αλλαγή των προσδοκιών και των  αξιών μιας εποχής, καθώς αυτές αποτελούν για αυτόν πολύτιμο υλικό. Πρόκειται για μια κοινωνική ανασύνθεση. Ο ιστορικός οφείλει να αντιπαραβάλει τα στοιχεία της φωτογραφίας και με άλλα κείμενα και πηγές για την καλύτερη ερμηνεία της και να εντοπίσει τα πολιτιστικά νοήματα﮲ χαρακτηριστικό παράδειγμα η χρήση της αεροφωτογραφίας (Burke2013,30). Άλλωστε όπως είπε και R. Samuel «οι φωτογραφίες δεν μπορούν σε καμιά περίπτωση να αποτελέσουν ιστορικές μαρτυρίες: είναι οι ίδιες από μόνες τους ιστορία» (Burke2013,30).

Από όλα τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό ότι η χρήση της φωτογραφίας ως ιστορικής πηγής μπορεί να εμπεριέχει το ενδεχόμενο να έχει μικρό βαθμό αξιοπιστίας, αλλά αυτό το μειονέκτημα της μπορεί να μετατραπεί σε σημαντικό συντελεστή συνεισφοράς της προσπάθειας των ιστορικών της διανοητικής και γενικότερα πολιτισμικής ιστορίας ,καθώς παρέχει  ουσιαστικές μαρτυρίες για τις αλλαγές των αντιλήψεων και των νοοτροπιών (Burke2013,33 & 37-38). Ο σύγχρονος ιστορικός οφείλει να αντιμετωπίζει στον ίδιο βαθμό επιφύλαξης με τις άλλες πηγές και την φωτογραφία εξαντλώντας στην έρευνα του την κριτική επεξεργασία τους για να οδηγείται σε ασφαλή συμπεράσματα (Tucker 2009, 2 & 4).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Burke, P. (2013). Αυτοψία. Oι χρήσεις των εικόνων ως ιστορικών μαρτυριών. Μετάφραση Αντρέας Αντρέου. Μεταίχμιο . Αθήνα.

Carabott, Ph., Hammilakis ,Y. , Papargyriou, E. (2015). “Capturing the Eternal Light : Photography and Greece, Photography of Greece, στο Carabott, Ph., Hammilakis ,Y. , Papargyriou, E.(επιμ.) Camera Graeca : Photographs,Narratives,Materialiaties, Asghate. Λονδίνο . https://www.academia.edu/12393122/Carabott_P._Hamilakis_Y._and_E._Papargyriou_2015._Capturing_the_eternal_light_photography_and_Greece_photography_of_Greece._In_Carabott_P._Hamilakis_Y._and_E._Papargyriou_eds_Camera_Graeca_Photographs_Narratives_Materialities._Ashgate._Pp._3-21 (ανακτήθηκε 27-4-2020).

Κάραλη, Μ. (2012). Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ 19^ου ΑΙΩΝΑ. ΜΝΗΜΩΝ, [ηλεκτρονική έκδοση]32, 89-124. doi:https://10.12681/mnimon.641 (ανακτήθηκε 27-4-2020).

Kress, G. (2010). Η ανάγνωση των εικόνων. Η γραμματική  Οπτικού Σχεδιασμού. Επίκεντρο. Θεσσαλονίκη,277-328.

Januarius, J. (2008). Picturing the every day life of Limburg Miners:  Photographs as a Historical Source, International review of Social History 53, 293-312.  https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge core/content/view/0D5A99C202D 9CC722AC0DE408ADA941B/S0020859008003453a.pdf/picturing_the_everyday_life_of_limburg_miners_photographs_as_a_historical_source.pdf (ανακτήθηκε 26-4-2020).

Tucker, J. (2009). Entwined Practices: Engagments with Photography in Historical Inqiry, History & Theory 48, 1-8. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/j.1468-2303.2009.00513. (ανακτήθηκε 26-4-2020).

Tucker, J.(2012). Eye on the street: Photography in Urban Public Spaces, Radical History Review 114, 7-18. https://read.dukeupress.edu/radical-history-review/article/2012/114/7/52593/Eye-on-the-StreetPhotography-in-Urban-Public (ανακτήθηκε 26-4-2020).

ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΤΙΜΝΗΜΗΣ ΣΤΗΝ ΔΗΜΟΣΙΑ ΣΦΑΙΡΑ

 Η παρουσίαση των τρόπων με τους οποίους οι διάφορες συλλογικότητες προβάλλουν αντίδραση στην επίσημη μνήμη και την αμφισβητούν προκειμένου να αναδείξουν την δική τους οπτική για τα κοινά βιώματα τους μέσω των χωρικών αναπαραστάσεών τους, αποτελεί το αντικείμενο διαπραγμάτευσης της παρούσας εργασίας.

 Η συνεχής ανάδειξη μνημονικών τόπων και συλλογικών αναπαραστάσεων του παρελθόντος σε αυτούς δεν είναι παρά η αντίδραση των συλλογικοτήτων στην μεθόδευση της αποσιώπησης και της λήθης η οποία κυριαρχεί για σημαντικά ιστορικά, κοινωνικά και πολιτικά βιώματα (Ματσούκη- Μπάδα,2008).Μία ιστορική περίοδος που ανταποκρίνεται σε αυτή την λογική αποτελεί η περίοδος της κατοχής και του εμφυλίου στην Ελλάδα. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ο αστικός χώρος του Αγρινίου. Σύμφωνα με την Κ. Μπάδα οι εκτελέσεις και οι απαγχονισμοί των κατοίκων από τις κατοχικές δυνάμεις αποδόθηκαν ως αντίποινα της δράσης των ανταρτών του ΕΛΑΣ. Ωστόσο, αναφέρει η ιστορικός ότι προφορικές πηγές και μνήμες αποδίδουν τις εκτελέσεις στις ενέργειες των ταγμάτων ασφαλείας και των συνεργατών τους. Η δημόσια συλλογική αμνησία που επιβλήθηκε από τις τοπικές αρχές δεν συμβάδιζε με την μνήμη της κοινότητας η οποία για χρόνια αναζητούσε έναν τόπο μνήμης για να εκφραστεί η βιωμένη εμπειρία της. Μόνο στην δεκαετία του’ 80 ανεγέρθηκε ένα μνημείο για απότιση τιμής στους εκτελεσθέντες. Παράλληλα, και μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, οι συγγενείς των απαγχονισμένων απαίτησαν ένα τόπο μνήμης και για αυτούς. Μόλις το 2004 αναγείρεται ένα τέτοιο μνημείο στην πόλη (Ματσούκη - Μπάδα, 2008).

 Κι αν στην συγκεκριμένη περίπτωση οι συλλογικότητες ταυτίζονται με τους επιζήσαντες ή ομάδες διεκδικούν την ανάδειξη τους μέσα από την αναβίωση των κοινών βιωμάτων ,όπως για παράδειγμα οι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, οι φορείς της ιστορίας “από κάτω” είναι συνήθως οι ξεχασμένοι, οι εκπατρισμένοι, οι πρόσφυγες, οι εσωτερικοί μετανάστες ή οργανώσεις θυμάτων αγώνων και εκριζωμένοι από κάποιο πολιτικό καθεστώς (Δρουμπούκη,2014,64-65).Οι φορείς της ανεπίσημης μνήμης προσπαθούν να παρουσιάσουν μια εναλλακτική θεώρηση της μνήμης της κοινότητας. Ζωντανεύουν την μνήμη ή καλύτερα επαναπροσδιορίζουν με έναν αντισυμβατικό τρόπο την ανάδειξή της. Ανατρέπουν την παραδοσιακή αντίληψη σωματοποιώντας το χώρο αναφοράς τους με δρώμενα και εναλλακτικές δράσεις. Χορογραφίες που αναδιατάσσουν τον χώρο με εκδηλώσεις, πορείες διάσχισης συνόρων, εκδηλώσεις αλληλεγγύης , εργαστήρια μάθησης ή ιστορικοί περίπατοι, ακόμα και διεθνιστικές συναντήσεις, αποτελούν ακόμη μερικούς τρόπους έκφρασης της αντιμνήμης (Αθανασίου,2014,228-229˙234). Σύλλογοι και σωματεία ενώσεων προσπαθούν να συγκροτήσουν την ταυτότητά τους και να διατηρήσουν τις βιωμένες εμπειρίες με εκθέσεις και εκδηλώσεις αντίστοιχου περιεχομένου. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις του είδους αποτελεί το ολοκαύτωμα των Εβραίων των Ιωαννίνων (Μπάδα,2016,229-244) και οι ενέργειες του συλλόγου Εβραίων της Θεσσαλονίκης που επιδίωκαν να καταστήσουν σαφή την κοινότητα της μνήμης τους διεκδικώντας ως τόπο μνήμης τους την πλατεία Ελευθερίας της πόλης (Δρουμπούκη,2014,296).

 Μια εξίσου εναλλακτική παρέμβαση στην επίσημη μνήμη αποτελεί και η δημιουργία των λεγόμενων ζωντανών μνημείων ή αλλιώς αντιμνημείων στην Γερμανία. Στην διδακτορική της διατριβή της Α.Μ. Δρουμπούκη παραπέμποντας στα λόγια του Τζ. Γιάνγκ καταγράφει ότι οι καλλιτέχνες τους δείχνουν να μην εμπιστεύονται τις παραδοσιακές αναπαραστάσεις εξαιτίας της προπαγανδιστικής πρακτικής των Ναζί και επιθυμούν να διαφοροποιηθούν από την τεχνική αυτή μέσω της δημιουργίας των αντιμνημείων. Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί το αντιμνημείο του Munster στην Γερμανία που φιλοτεχνήθηκε για τους “εξαφανισμένους” Εβραίους. Η Α.Μ. Δρουμπούκη περιγράφει το μνημείο να αποτελείται από μαύρες πέτρες που θυμίζουν φέρετρα και αναφέρει ότι κατά καιρούς το μνημείο βανδαλίστηκε και μετά από πρόταση των οδηγών υψηλά ιστάμενων προσώπων καταστράφηκε το 1988. Παρόλα αυτά έμεινε στην συνείδηση των πολιτών και έτσι οκτώ μήνες αργότερα υπήρξε αίτημα της τοπικής κοινότητας στον ίδιο καλλιτέχνη να ξαναδημιουργηθεί και έτσι φιλοτεχνήθηκε εκ νέου(Δρουμπούκη,2014,66).

 Με βεβαιότητα οι συλλογικότητες εφεύρουν συνεχώς τρόπους για να αισθητοποιήσουν την μνήμη τους και να ενδυναμώσουν την συλλογική τους κοινότητα. Υπάρχουν περιπτώσεις που οι προσπάθειες αυτές πλαισιώνονται από την επίσημη μνήμη, περιπτώσεις που λειτουργούν ενισχυτικά αυτής, αλλά και περιπτώσεις που έρχονται καθαρά σε ρήξη μαζί της. Σε κάθε περίπτωση οι μνημειακές αναπαραστάσεις τους λειτουργούν από την μια κατευναστικά στο εσωτερικό των συλλογικοτήτων που την επιδιώκουν εκφράζοντας μια νέα επαναπροσδιορίσιμη μορφή του παρελθόντος στην ευρύτερη κοινωνία και παρέχουν κίνητρα για την διατήρηση της συλλογικής μνήμης τους ενισχύοντας την αίσθηση πως οι ίδιοι συμμετέχουν στην διαμόρφωσή της.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 Αθανασίου,Α.2010. «Το μαύρο στην πλατεία: Χαρτογραφώντας την απαγορευμένη μνήμη» της, στο Κώστας Γιαννακόπουλος, Γιάννης Γιαννιτσιώτης (επιμ.), Αμφισβητούμενοι χώροι στην πόλη. Χωρικές προσεγγίσεις του πολιτισμού, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα. (Αθανασίου,2010,)

Δρουμπούκη,Α.Μ.2014. Μνημεία της λήθης. Ίχνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, Πόλις, Αθήνα.

Δρουμπούκη,Α.Μ.2014.ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Μνημονικοί τόποι και δημόσια ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα – μια συγκριτική προσέγγιση, Αθήνα στο: http://repository.edulll.gr/edulll/retrieve/11930/3610_%CE%94%CF%81%CE%BF%CF%85%CE%BC%CF%80%CE%BF%CF%8D%CE%BA%CE%B7_%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%B2%CE%AE.pdf. Ανακτήθηκε 22/11/2020

 Ματσούκη Ε. -Μπάδα, Κ. 2008.Προσεγγίσεις στην υλική μνήμη και στους μνημονικούς τόπους στο Μνήμες και Λήθη του Ελληνικού Εμφυλίου πολέμου στο: http://users.uoi.gr/gramisar/prosopiko/bada/Mnimeia_Agalmata.pdf Ανακτήθηκε 22/11/2020

Μπάδα,Κ.2016. «Σιωπές και μνήμες της πόλης των Ιωαννίνων στη δεκαετία του 1940», στο Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν και άλλοι (επιμ.), Η μνήμη αφηγείται την πόλη. Προφορική ιστορία και μνήμη του αστικού χώρου, ΕΠΙ & εκδ. Πλέθρον, Αθήνα (Μπάδα,2016,)

 

 

 

 

Στερεοτυπικές αντιλήψεις και διεθνή κοινή γνώμη για την σύγχρονη Ελλάδα μέσα από τα ΜΜΕ.

Η εικόνα της Ελλάδας στην Διεθνή κοινή γνώμη που διαμορφώνεται ως επί το πλείστον από τα ΜΜΕ δείχνει να μην έχει αποδεσμευτεί από την στερεοτυπική κληρονομιά του παρελθόντος της και να διαμορφώνεται στη σημερινή διεθνή πραγματικότητα ως συνέχεια μεν, αλλά διαφοροποιημένη δε, της παραδοσιακής της εικόνας. Με αφορμή τη θετική κοινή γνώμη της Γαλλίας του Ψυχρού πολέμου για την Ελλάδα της εμφυλιακής περιόδου, την παρούσα εργασία θα απασχολήσουν η επίδραση των νέων στερεοτύπων γι αυτήν και η ερμηνεία τους στην σύγχρονη πραγματικότητα.

 Κρίνεται απαραίτητο να επισημανθεί πως τα Βαλκάνια ανέκαθεν επωμίζονταν το βάρος των στερεότυπων και των προκαταλήψεων που ιστορικά τον προσδιόριζαν ως πεδίο αναταράξεων και επαναστατικού αναβρασμού. Η Ελλάδα ως αναπόσπαστο κομμάτι αυτού δεν εξαιρείται από αυτόν τον κανόνα, ωστόσο η περίπτωσή της έχει διαφοροποιήσεις. Ουσιαστικά είναι μια χώρα εξαρτημένη που η εξέλιξη της συχνά προσδιορίζεται σε συνάρτηση με τη διεθνή κατάσταση. Κι αν για την περίπτωση της Γαλλίας της εποχής του Ψυχρού πολέμου η διαμόρφωση της κοινής γνώμης αφορούσε θετικές ως επί το πλείστον στερεοτυπικές αναφορές, η Ελλάδα της οικονομικής κρίσης παρουσιάζεται από μεγάλη μερίδα διεθνών ΜΜΕ  αρνητικά .

 Μελετώντας δημοσιεύματα του διεθνούς τύπου μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι στην πλειονότητα τους παραπέμπουν “στην αρχαία Ελλάδα όπου οι ερειπωμένοι αρχαίοι ναοί συνδέονται με τα σημερινά οικονομικά ερείπια”. Βέβαια θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η εμφανής ροπή των ΜΜΕ στον λαϊκισμό αποτελεί συνηθισμένη απόρροια των περιόδων κρίσης, καθώς σε τέτοιες περιόδους τα μέσα αυτά οικειοποιούνται ακόμη περισσότερο τις στερεοτυπικές εθνικές εικόνες. Για αυτό και στην ελληνική περίπτωση αποδίδουν αυτήν την κακοδαιμονία  στη συλλογική «παρορμητικότητα» ή την «ξεροκεφαλιά» των Ελλήνων. 

 Ο γερμανικός τύπος παρατηρείται να οδηγείται σε υπεραπλουστεύσεις στερεοτυπικής υφής και να εμμένει σε χαρακτηρισμούς με αρνητικό πρόσημο που αφορούν τους Έλληνες :«... έγινε λόγος για ‘χρεοκοπημένους Έλληνες', για ‘τεμπέληδες Έλληνες', ‘φοροφυγάδες' που απομυζούν την ΕΕ και άλλα παρόμοια ...». Όλες αυτές οι αναφορές δεν είναι παρά απόπειρες που ερμηνεύουν τη συγκεκριμένη στάση και σχετίζονται με την προπαγάνδα που επιχειρείται για την εξυπηρέτηση είτε συγκεκριμένων ιδεολογικο-πολιτικών θέσεων είτε οικονομικών συμφερόντων.

 Η Ελλάδα γίνεται το παράδειγμα χώρας προς αποφυγή την στιγμή που σχεδόν όλες οι χώρες του κόσμου είναι υπερχρεωμένες. Γίνεται το μοντέλο χώρας που στην κορύφωση της κρίσης διασώζεται από διεθνείς και ευρωπαϊκούς φορείς με αντίτιμο την σκληρή και υπό επιτήρηση δημοσιονομική πολιτική και τη νέα δανειοδότηση για την εξυπηρέτηση του χρέους της. Άλλωστε οι σχέσεις της με την Γερμανία, όπως και η προβολή τους από τον ελληνικό Τύπο, τοποθετούν την Γερμανία και την Ελλάδα στους ρόλους του ισχυρού και του αδύναμου, κάτι που αποδεικνύεται στην συχνή χρήση των όρων “βοήθεια” και “στήριξη” από τον γερμανικό τύπο. Εξάλλου, όποιος εκφράζει δημόσια γνώμη, ουσιαστικά επιδιώκει να ασκήσει μια επιρροή. Η εικόνα της Ελλάδας που καταρρέει εξυπηρετεί το μοντέλο διαχείρισης κρίσεων που τα ΜΜΕ προβάλλουν εξυπηρετώντας και τα δικά τους συμφέροντα. Η Γερμανία χρειάζεται να απενοχοποιηθεί στα μάτια του λαού της για την βοήθειά της στην Ελλάδα.

 Δεν συμβαίνει το ίδιο και με τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης που δείχνουν να τηρούν μια πιο επιεική στάση απέναντι στους Έλληνες μια και οι στερεότυπες αντιλήψεις γι αυτούς έχουν θετικό πρόσημο, όπως καλοί οικογενειάρχες, προκομμένοι άνθρωποι. Η ατυχία ίσως της Ελλάδας την συγκεκριμένη συγκυρία ήταν ότι δεν την είχε συμπεριλάβει η Αμερική στους άμεσους στόχους της και για αυτό τήρησε σιωπή ελπίζοντας την λύση να την δώσει μια συμφωνία της Ελλάδας με την ΕΕ.

 Την ίδια χρονική στιγμή με την κρίση, η εμφάνιση του προσφυγικού προβλήματος στρέφει για άλλη μια φορά τα διεθνή ΜΜΕ στην Ελλάδα. Οι πρώτες εικόνες από την έλευση των προσφύγων στα ελληνικά νησιά προβάλλουν μια άλλη Ελλάδα που δείχνει αλληλεγγύη και ανθρωπιά στους πρόσφυγες. Βέβαια, η ικανότητα ενός αλλοεθνούς συντάκτη να προσδιορίσει τι συμβαίνει στην χώρα, δυνητικά οδηγεί σε θετικές ή αρνητικές συνέπειες για αυτήν». Ο σκοπός του περιορισμού των προσφύγων στο ελληνικό έδαφος εξυπηρετεί τα ευρωπαϊκά κράτη της Κεντρικής Ευρώπης. Η συνέχεια έρχεται να ανατρέψει τα συγκεκριμένα θετικά πρόσημα σε αρνητικά. Οι εικόνες στην Μόρια της Λέσβου παρουσιάζονται ως άθλιες κι απάνθρωπες. Όπως χαρακτηριστικά λέγεται από τον πολιτικό επιστήμονα Λ.Κουσούλη «Η επιρροή τους(των ΜΜΕ) είναι πιο μικρή από ό,τι νομίζουμε, καθώς νέα δημοσιεύματα έρχονται συχνά να ανατρέψουν εντυπώσεις και εικόνες που δημιούργησαν τα προηγούμενα». 

 Συμπερασματικά, η επίδραση των Διεθνών ΜΜΕ στην διαμόρφωση της κοινής γνώμης για την σύγχρονη Ελλάδα δημιουργεί την στερεοτυπική εικόνα της Ελλάδας που αποτυχαίνει. Η εικόνα αυτή συνεχώς διαμορφώνεται σύμφωνα με την πρακτική των ηγετικών τάξεων να κατασκευάζουν συγκεκριμένα μοντέλα χωρών που δικαιολογούν τις οικονομικές στρατηγικές τους. Η επικράτηση αυτής της πρακτικής είναι μεταξύ άλλων και θέμα διαχείρισης τους από τα ΜΜΕ . Έτσι, εγγράφεται η σχέση των τελευταίων με την εικόνα  της Ελλάδας στην διεθνή κοινή γνώμη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 Άρης, Καλτιριμτζής. “Η κρίση έθρεψε τα στερεότυπα για την Ελλάδα”.

https://www.dw.com/el/%CE%B7-%CE%BA%CF%81%CE%AF%CF%83%CE%B7-%CE%AD%CE%B8%CF%81%CE%B5%CF%88%CE%B5-%CF%84%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%B5%CF%8C%CF%84%CF%85%CF%80%CE%B1-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1/a-17857552 .Ημερομηνία τελευταίας πρόσβασης 10/12/2020.

 

Δημήτρης, Κουκλουμπέρης. “Η εικόνα της Ελλάδας μέσα από τα ΜΜΕ”. https://www.efsyn.gr/tehnes/media/26989_i-eikona-tis-elladas-mesa-apo-ta-mme . Ημερομηνία τελευταίας πρόσβασης 10/12/2020.

Ιωάννα, Παπαγεωργίου. “Πώς η κρίση αλλάζει την εικόνα της Ελλάδας”.

https://diablog.eu/el/nea/meleti-stereotypa-prokatalipseis-germanikos-typos-eikona-ellada/ .

Ημερομηνία τελευταίας πρόσβασης 10/12/2020.

 

Ιωάννα,Σωτήρχου. “Μαύρα μεσάνυχτα για το προσφυγικό!”.

https://www.efsyn.gr/ellada/dikaiomata/216648_mayra-mesanyhta-gia-prosfygiko. Ημερομηνία τελευταίας πρόσβασης 10/12/2020.

 Νάση ,Μπάλτα.Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος (1946-1949) μέσα από τον γαλλικό τύπο.Εκδ. Οδυσσέας, 1993,σσ.271.

Στέφανος, Νικήτας. “Πόσο ακριβής τελικά είναι η εικόνα που έχουν τα ξένα ΜΜΕ για την ελληνική κρίση και γιατί σπεύδουμε να την υιοθετήσουμε;”. Huffingtonpost. https://www.huffingtonpost.gr/2015/06/09/story-greece-efimerides-krisi_n_7441246.html.Ημερομηνία τελευταίας πρόσβασης 10/12/2020.

Yiannis,Mylonas. “Media and the Economic Crisis of the EU: The ‘Culturalization’ of a Systemic Crisis and Bild-Zeitung’s Framing of Greece”. https://www.researchgate.net/publication/277995746_Media_and_the_Economic_Crisis_of_the_EU_The_'Culturalization'_of_a_Systemic_Crisis_and_Bild-Zeitung's_Framing_of_Greece . Ημερομηνία τελευταίας πρόσβασης 10/12/2020.DOI: 10.31269/vol10iss2pp646-671.

Φοίβος, Οικονοµίδης. Βαλκάνια, Ο βαλκανικός γόρδιος δεσµός δεν λύθηκε ακόµα. Εκδ.Μετρονόμος, Αλφειός,2015.

χ.ο. https://www.tovima.gr/2019/09/30/society/moria-ti-grafoun-ta-mme-gia-ta-epeisodia/

Ημερομηνία τελευταίας πρόσβασης 10/12/2020