Ποια η σχέση μας με την ιστορία;

 Μέσα στη γενικότερη εξέλιξη των επιστημών στις μέρες μας θα πρέπει να θεωρήσουμε δεδομένη κι αυτή της ιστορικής επιστήμης, ακόμη και στην περίπτωση που το μόνο δεδομένο για αυτήν είναι η πρόκληση των αλλαγών που την επηρεάζουν.

Ωστόσο, οι άνθρωποι σήμερα και κυρίως οι Έλληνες,  έχουν διαμορφώσει για την επιστήμη αυτή μια αντίληψη συντηρητισμού , παρωχημένη ,απαξιωμένη και σε πολλούς απωθητική.  Δεν μπορούν, όμως ,  να αντιληφθούν ότι η επαφή με το απώτερο ή εγγύτερο παρελθόν, όπως το βίωσαν αυτοί ή οι πρόγονοί τους είναι μια μορφή ιστορίας εξελίξιμη και δυναμική.

Η προφορική ιστορία, όπως την αντλούν από δικά τους πρόσωπα , οι συζητήσεις μ΄ όσα από αυτά είναι εν ζωή, κινούν το ενδιαφέρον τους. Οι κινηματογραφικές παραγωγές ιστορικού περιεχομένου ,που προκαλούν την ταύτιση των θεατών με τους συμμετέχοντες στην ιστορία, διεγείρουν  την ανάγκη για τη γνώση του παρελθόντος. Η ασυνείδητη, ίσως για τους περισσότερους συμμετοχή σ’ αυτό που ονομάζουμε παρόν, όπως αυτή βιώνεται  άμεσα και καθημερινά μέσα από τα ΜΜΕ και διαμορφώνεται από το διαδίκτυο, είναι ενδιαφέρουσα για τους Έλληνες παρά την άγνοια ότι  με την ενασχόληση αυτή συντελείται η ιστορία του παρόντος από τους ίδιους.

 Υπάρχει βέβαια και η αγάπη ορισμένων ανθρώπων για το παρελθόν που αφήνει την ίδια αίσθηση και ουσιαστικά προωθείται με τρόπο διαδραστικό με το παρελθόν σε κάθε μορφή τέχνης, όπως  στη ζωγραφική, στη γλυπτική ακόμα και στη λογοτεχνία. Η ίδια τακτική γίνεται αισθητή και σε ανθρώπους που αγωνιούν για τις καταβολές τους και την αναζήτηση αυτών την επιτυγχάνουν  μέσω ποικίλου υλικού που αναζητείται σε συλλόγους πολιτιστικά  και λαογραφικά σημασιοδοτημένους , με φωτογραφίες , αντικείμενα λαϊκού πολιτισμού, φορεσιές κα. Και με  μια κοινωνική ίσως  νοηματόδοτηση  των σύγχρονων δεδομένων  να τους δημιουργείται η ανάγκη να αντιμετωπίσουν αντίστοιχα καθοριστικούς  σταθμούς  του παρελθόντος , όπως το Ολοκαύτωμα ή τα μεταναστευτικά φαινόμενα.

 Ωστόσο, δεν παρατηρείται η ίδια προτίμηση και για την δεδομένη από τα σχολικά εγχειρίδια ιστορία, η οποία ενισχυόμενη από τις  –όχι σωστά προετοιμασμένες τις περισσότερες φορές- περιηγήσεις  σε ιστορικούς χώρους και επισκέψεις σε  μουσεία, προκαλεί ίσως  αποστροφή. Η στροφή προς τα μέσα της εποχής που την παράγουν θεωρείται απαραίτητη σε μια προσπάθεια να διαφοροποιηθεί από το παραδοσιακό και τετριμμένο.

Ολοκληρώνοντας θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι ως ιστορία οι περισσότεροι Έλληνες  θεωρούν το παρελθόν  τους ,όπως διαμορφώθηκε και μεταβιβάστηκε σ΄ αυτούς από τα σχολικά εγχειρίδια. Η εξελίξιμη , όμως , εποχή μας , τους φέρνει με πολλά μέσα αντιμέτωπους με ένα παρελθόν που τους ελκύει και τους ωθεί να ασχοληθούν μαζί του και να συνειδητοποιήσουν ότι συνδιαμορφώνουν και αυτοί τη σύγχρονη πραγματικότητα με γεγονότα και πράξεις  που καθορίζουν και το βαθμό αλλαγής αυτής στην πάροδο του χρόνου.

Σκεφτείτε εάν εσείς προσωπικά ενδιαφέρεστε για το παρελθόν , γιατί συμβαίνει αυτό και με ποιον τρόπο αυτό το ενδιαφέρον εκδηλώνεται.

 

Παίρνοντας αφορμή από την άποψη του Ραφαέλ Σάμουελ ότι  «η ιστορία δεν είναι προνόμιο των ιστορικών , αλλά μια κοινωνική μορφή γνώσης», το ενδιαφέρον για αυτό το προνόμιο δεν φαντάζει καθόλου αδικαιολόγητο. Δεν θα χρειαστεί , ωστόσο, να καταφύγω σε άλλες αυθεντίες του είδους ή σε ρήσεις και αποφθέγματα που πηγάζουν από τη λαϊκή παράδοση και τον πολιτισμό μας για να το στηρίξω.

Το φιλοπερίεργο της ανθρώπινης φύσης  , να γνωρίσει το πριν για να εξηγήσει το μετά ,είναι ίσως  μια μόνο αρχή αυτού του ενδιαφέροντος. Η ένταξη μας στο χώρο και στο χρόνο προσδιορίζει τα χαρακτηριστικά μας. Αυτά που έδειξαν αντοχή στο χρόνο και τα παρατηρούμε ακόμη και σήμερα στην καθημερινότητά μας, μας έλκουν στο βαθμό που η αναζήτησή τους θα μας φέρει αντιμέτωπους με την ταυτότητά μας. Δεν είναι άγνωστη αυτή η τακτική πολλών να οργανώσουν το γενεαλογικό τους δέντρο αναζητώντας ακόμη και πολύ μακρινούς συγγενείς που τυχαίνει ή συμβαίνει να  έχουν την ίδια επωνυμία. Αυτό δεν γίνεται άλλωστε κατά την αναζήτηση των αναφορών της ζωής μας σε συζητήσεις με ανθρώπους των οποίων ο λόγος τους μας παραπέμπει στο ίδιο κοινό παρελθόν;

Ο θαυμασμός και το δέος για την επινοητικότητα των ανθρώπων μιας άλλης εποχής, για την εφευρετικότητα και τις καινοτομίες τους σε χρονικές στιγμές που ούτε τα τεχνολογικά μέσα δεν υπήρχαν ούτε η τεχνογνωσία ήταν επαρκής , είναι η αιτία για επιτόπια περιήγηση και διείσδυση στο παρελθόν.  Και όταν αυτή η περιήγηση ενισχύεται και  με δρώμενα της εποχής , τότε επιτυγχάνεται  και  η βίωση του παρελθόντος σε παροντική στιγμή . Αυτή η ανάγκη, για αναβίωση του παρελθόντος μαζί  με την επιθυμία για συνέχεια ,δεν ικανοποιείται  και στην ίδρυση λαογραφικών συλλόγων και σωματείων που επιδιώκουν τη συνέχεια της καταβολής τους στο παρόν και στο μέλλον , για να περάσει από γενιά σε γενιά το υλικό της παράδοσης τους και ο πνευματικός τους πολιτισμός , η συνεισφορά τους δηλαδή στους επόμενους; Μας  έλκει η ιστορία γιατί η θεμελίωσή της δικής μας παροντικής αρχής αποτελεί και τη συνέχειά μας.

Πόσες φορές οι άνθρωποι , από μικρή κυρίως ηλικία ή και αργότερα στην ενήλικη ζωή τους , δεν εκδήλωσαν  την επιθυμία να ζούσαν σε μια άλλη εποχή και πόσο κοντά σ’ αυτό θα τους έφερνε  μια χρονομηχάνη ; Η σύγχρονη τεχνολογία μας έφερε πολύ κοντά σε κάτι αντίστοιχο. Η εικονική αναπαράσταση μιας άλλης εποχής , μας συναρπάζει αλλά και μας κάνει να βιώνουμε την εποχή αυτή, το κλίμα και τα χαρακτηριστικά της. Τα κινούμενα σχέδια , τα νέα ψηφιακά παιχνίδια  , οι ψηφιακές συλλογές φωτογραφιών εποχής , τα μουσειακά εκθέματα, τα ντοκιμαντέρ ή δραματοποιήσεις αυτήν την ανθρώπινη ανάγκη δεν υλοποιούν , την ανάγκη για συμμετοχή και εμπλοκή στο τότε, με τα μάτια του τώρα;

Άραγε , ποιος δεν θα ενδιαφερόταν να ακολουθήσει την πορεία μια Εβραιοπούλας από την Ελλάδα στο Άουσβιτς μέσω ηλεκτρονικής και ψηφιακής χαρτογράφησης , βιώνοντας στη θέση της  την αποστροφή για φαινόμενα όπως η γενοκτονία και ο πόλεμος; Μήπως και σήμερα με τις μαζικές μεταναστεύσεις δεν δημιουργούνται σημεία αναφοράς και σύγκρισης , που προβληματίζουν και ενεργοποιούν το κοινό που τις παρακολουθεί;

Το ίδιο το Διαδικτύο ως χώρος ιδεών και έρευνας παρέχει κάθε είδους στοιχεία και τεκμήρια  όπως στατιστικούς  πίνακες  και δημοσιεύσεις  πορισμάτων ερευνών που απεικονίζουν την διαφοροποίηση ή την ομοιότητα με όσα συντελέστηκαν στο μακρινό ή στο κοντινό μας παρελθόν . Κυρίως στην κοντινή μας ιστορία  , που μας έλκει όλο και πιο πολύ , όσο και η ιδέα να ότι μπορούμε και εμείς να γίνουμε μέρος της.

Στην ψηφιακή εποχή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης της οποίας καταγράφουν πολυποίκιλες όψεις και αναφορές αυτού του ενδιαφέροντος , αλλάζουν τη σχέση της ιστορίας με το κοινό της . Αν η αναζήτηση προφορικών μαρτυριών για μια εποχή , ήταν μέχρι τώρα δύσκολη στο ερευνητικό της στάδιο, χάρη σ’ αυτά τα μέσα σήμερα κοινοποιούνται μαρτυρίες και αναπαράγονται συζητήσεις που βαθαίνουν το ενδιαφέρον και δημιουργούν  χώρο έκφρασης  πολλών  και ποικίλων οπτικών . Η αλήθεια μπορεί μα μην είναι μία και αυτό από μόνο του δημιουργεί ερωτήματα που ψάχνουν απαντήσεις για τις οποίες πλέον δεν χρειάζεται να είσαι ιστορικός , αφού στην ουσία γίνεσαι παραγωγός ιστορίας.

Η ιστορία δημιουργείται στην καθημερινότητά μας και είμαστε και εμείς  ακούσια ή και υποσυνείδητα  διαμορφωτές της. Με τις πράξεις μας στην καθημερινότητά μας παράγουμε πολιτισμό. Είναι γιατί το παρελθόν δίνει αυτό το προνόμιο , την παραγωγή κοινωνικής γνώσης ακόμη και από αυτούς που δεν είναι ειδικοί.

 

Η Δημόσια Ιστορία και ο ρόλος του δημόσιου ιστορικού στη σημερινή Ελλάδα

Η Ιστορία ως επιστήμη διερεύνησης του παρελθόντος αποτελεί μια διαχρονική έκφραση του ιδιαίτερου ενδιαφέροντος μεγάλου μέρους των ανθρώπων για αυτό. Η ακαδημαϊκή της πλευρά υποστηρίζει ακόμη και σήμερα  το ρόλο αυτό και τον συστηματοποιεί διαχέοντας τα ερευνητικά της συμπεράσματα  στην κοινωνία κυρίως μέσω του εκπαιδευτικού χώρου. Από τα τέλη του 19^ου αιώνα ,όμως, είχε αρχίσει ήδη να γίνεται αισθητή μια διαφοροποίηση της ιστορίας , ως προς τα θέματα της , το κοινό της και τα μέσα διάχυσης της σ’αυτό (Hilda Kean,2013, xvii-xvii ). Η διαφορετική αυτή προσέγγιση της που καθιερώθηκε με το όρο Δημόσια Ιστορία είχε ως αναπόφευκτη συνέπεια τη σύγκρουσή της με τους φορείς του ακαδημαϊκού της χώρου (Αθανασιάδης,1998, 15-16). Έτσι , ο ρόλος των δημόσιων ιστορικών απαιτεί έναν σαφή προσδιορισμό των αρμοδιοτήτων τους (Kalela,2012, 60).

Πιο συγκεκριμένα, η Δημόσια Ιστορία συνδέθηκε με την καταγραφή του παρελθόντος με εύληπτο τρόπο , ως μια τάση εκλαΐκευσης του στο ευρύ κοινό (Αθανασιάδης,2015,30). Ο ορισμός της έννοιας της Δημόσιας ιστορίας ως εφαρμοσμένης πρακτικής της ακαδημαϊκής ιστορίας θέτει ως νέα προϋπόθεση την υιοθέτηση μεθόδων έρευνας που εμπλέκουν στη διαδικασία αυτή ανασυγκρότησης του παρελθόντος και τα ίδια τα υποκείμενα που την καταναλώνουν (Αθανασιάδης ,2015, 17). Ο ρόλος των πολιτών είναι πλέον συμμετοχικός (Hilda Kean,2013, xv), αφού συνδιαμορφώνουν πλέον την ιστορικότητα της καθημερινότητά τους. Από αυτή την άποψη η Ιστορία ξεφεύγει από τον ακαδημαϊκό της ρόλο καθώς υφίσταται η ανάγκη των πολιτών να ασχοληθούν με το παρελθόν  και τους δίνεται βήμα  για την ενεργή συμμετοχή τους στην ανασυγκρότηση του.

Η ολοένα αυξανόμενη τάση ενδιαφέροντος για το παρελθόν από αρχικός ενθουσιασμός εξελίσσεται σε μια κοινωνική διαδικασία παραγωγής γνώσης για αυτό (Kalela,2012,75) . Σ’ αυτή τη διαδικασία εντάσσεται και η προσπάθεια των ιστορικών υποκειμένων να παράγουν τη δική τους ταυτότητα εξαιτίας κυρίως της ανάγκης να ανήκουν κάπου(Kalela,2012,59). Έτσι ,οδηγούνται στην καθολική γνώση του κοινού παρελθόντος. Αν λάβει κανείς υπόψη του και το ρόλο της ψηφιακής εποχής (Αθανασιάδης,2015,30) που διαβιούμε , η πληθώρα των μέσων διάχυσης της γνώσης και συμμετοχής στην παραγωγή της οδηγεί στον εκδημοκρατισμό της ιστορίας (Hilda Kean,2013,xvi). Γίνεται αντιληπτό πως ο ρόλος της Δημόσιας Ιστορίας  στη σύγχρονη εποχή αλλάζει όλη τη φιλοσοφία αντιμετώπισης της γνώσης για το παρελθόν και απαιτεί ξεκάθαρο προσδιορισμό του ρόλου των δημόσιων ιστορικών.

Ως εκ τούτου, ο δημόσιος ιστορικός της σύγχρονης Ελλάδας καλείται να συνυπολογίσει στο έργο του τις ευρύτερες αλλαγές που έχουν συντελεστεί στην χώρα του ,θέματα που αποτελούν πηγή προβληματισμού και προσελκύουν όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον του ελληνικού κοινού (Kalela,2012,60). Με έντονες τις επιρροές της οικονομικής κρίσης και του μεταναστευτικού ζητήματος , αλλά μέσα στα πλαίσια των διεθνών εξελίξεων που συντελούνται , καλείται να  οριοθετήσει τη θεματολογία του και να την κοινοποιήσει ( Kalela,2012,51). Ο διάλογος με το κοινό του  (Kalela,2012,52) θα τον βοηθήσει στην εξαγωγή αλλά και στη διατύπωση συμπερασμάτων που θα είναι εν δυνάμει ανοικτά σε κάθε μελλοντική τροποποίηση. Αυτό σημαίνει πως η απόκτηση μιας τέτοιας δεξιότητας θα αποτελέσει πολύτιμο αρωγό σ’ αυτή τους την προσπάθεια.

Ως υποκείμενο ο ίδιος ο ιστορικός εντάσσεται στην ίδια μοίρα με το κοινό του αφού τα βιώματα είναι κοινά (Kalela,2012,76) . Αυτό εν μέρει τον βοηθά να κατανοήσει τις ιδιαίτερες ανάγκες του κοινού του ,αλλά του επιβάλλει να καθίσταται  περισσότερο προσεκτικός ως προς την απόσταση που οφείλει να κρατήσει από αυτό  (Αθανασιάδης,2015,33). Θεωρείται αναγκαίο να προβεί σε εναλλακτικές διαδικασίες παραγωγής γνώσης στην προσπάθεια να ερμηνεύσει τα γεγονότα (Kalela,2012,61) Άλλωστε η σύγχρονη ιστορία δεν είναι πλέον αυτή που γίνεται κτήμα του κοινού μόνο μέσω της σχολικής εκπαίδευσης , για αυτό και ο ιστορικός απαιτείται να αξιοποιεί τις εμπειρίες που προκύπτουν μέσα από κοινές ομάδες  που δημιουργούν τη δική τους ιστορία (Kalela,2012,77-80). Ως προς αυτό , στόχος θα πρέπει να είναι ο προσδιορισμός της ταυτότητας του κάθε κοινού όπως αυτή διαμορφώνεται είτε ιδιωτικά είτε δημόσια.

Καταλήγοντας, η Δημόσια Ιστορία αποτελεί μια αναγκαιότητα της εποχής που αλλάζει το ιστορικό πλαίσιο παραγωγής γνώσης για το παρελθόν μέσα από τον τρόπο συσχέτισης της με το κοινό  με σύγχρονες μορφές επικοινωνίας. Αυτό μεταβάλλει την ιδιότητα του ιστορικού ως επιστήμονα και του προσδίδει άλλες προοπτικές και υποχρεώσεις στις οποίες πρέπει να ανταποκριθεί.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αθανασιάδης Χάρης , Τα αποσυρθέντα βιβλία. Έθνος και σχολική ιστορία στην Ελλάδα, 1858-2008, Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2015, σελ.15-33.

Kalela Jorma  , Making History. The Historian and the Uses of the Past, Palgrave Macmillan, Μπασινγκστόουκ, 2012 , 51-81.

Kean Hilda και Martin P.(επιμ.), The Public History Reader, Routledge, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, 2015, σελ. xiii-xxvi.