Με την παρούσα εργασία επιχειρείται να προσεγγιστεί ένα από τα πιο σοβαρά ζητήματα που απασχολούν την επιστήμη της ιστορίας: οι αποσιωπήσεις και η ιστορική λήθη γεγονότων του παρελθόντος από την πολιτική ηγεσία και άλλους κοινωνικοπολιτικούς φορείς και ομάδες.
Η Ιστορία συχνά βρίσκεται υπό κατάχρηση τόσο από την πολιτική εξουσία όσο και από άλλες κοινωνικές ομάδες. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Α.Μ Δρουμπούκη “αυτόκλητοι εργολάβοι της μνήμης, υπάρχουν πολλοί”. Η επιθυμία παρατάξεων για να σβήσουν το παρελθόν τους και η τακτική του πολιτικού εντυπωσιασμού (Καραμανωλάκης, 2014,233) αποτελεί έναν από τους παράγοντες που ευθύνονται για τις παραπάνω καταχρήσεις. Από την άλλη αλαζονικές συμπεριφορές που προκάλεσαν θύματα στο παρελθόν και προκαλούν το κοινό αίσθημα στο παρόν (Δρουμπούκη,2014,215) ζητούν με αυτόν τον τρόπο απαλλαγή από το ένοχο παρελθόν τους, ενώ άλλες φορές πάλι προβάλλεται ως αίτιο η διάθεση συμφιλίωσης για την στάση των ηγετών στο παρελθόν προκειμένου να επαναπροσδιοριστεί η ταυτότητά τους (Καραμανωλάκης,2014,226˙Κουλούρη, 2016,126-127).Εξάλλου τα απολυταρχικά καθεστώτα, αλλά μερικές φορές και τα δημοκρατικά, ακολουθούν τακτικές λογοκρισίας για την εξασφάλιση χρηματοδότησής τους (Κουλούρη,2016,120). Δεν υπάρχουν, όμως, μόνο οι αποσιωπήσεις της ιστορίας από το κράτος και τους πολιτικούς.
Ας μην διαφεύγουν της προσοχή μας και περιπτώσεις που η ίδια η ιστορία λειτουργώντας διχαστικά διατηρεί την μνήμη συγκρούσεων με την διδασκαλία της ιστορίας αποσιωπώντας γεγονότα (Κουλούρη,2016,127).Επιπρόσθετα και μια μερίδα ιστορικών που διατηρούν στενές σχέσεις με το κράτος και έλκονται από την επιθυμία να συμμετέχουν στους κρατικούς πόρους συνεργάζονται στην παραγωγή προπαγάνδας (Κουλούρη, 2016,119-120).Θα μπορούσε κανείς σε αυτό το σημείο να μιλήσει και για την κόπωση της κοινωνίας από συγκρούσεις και έριδες του παρελθόντος που διαιωνίζονται στο παρόν και κάνουν την υπέρβαση τους μέσω της επιλογής της αποσιώπησης (Καραμανωλάκης, 2014,240).Οι αποσιωπήσεις ιστορικών γεγονότων σε περιπτώσεις οικειοποίησης της ιστορίας “από κάτω” δίνει βήμα για διεκδικήσεις κοινωνικών ομάδων να γράφουν την ιστορία μόνες τους (Κουλούρη, 2016,132,). Βέβαια σε κάθε περίπτωση η αποσιώπηση ή η παραχάραξη της ιστορίας δεν είναι αποτέλεσμα συνειδητής στρατηγικής επιλογής (Κουλούρη, 2016,131).
Ενισχυτικά της πρώτης περίπτωσης της αποσιώπησης από το κράτος και την ηγεσία του τόπου μέρους του ιστορικού παρελθόντος αποτελεί το παράδειγμα των μνημείων της πόλης της Κομοτηνής. Η Κομοτηνή είναι μια πόλη που χαρακτηρίζεται από την συμβίωση των κατοίκων της με την μουσουλμανική μειονότητα. Η ανταγωνιστική σχέση των κατοίκων της προβάλλεται στον δημόσιο χώρο με τα μνημεία αυτά και αναπαρίσταται από την επίσημη αντίληψη για το παρελθόν (Δαλκαβούκης&Τσέκου,2015,119). Επιλέγω να αναφερθώ σε αυτό που προηγείται χρονικά ,αυτό του 1930. Το συγκεκριμένο μνημείο πεσόντων, εξαιτίας της ανάγκης των προσφύγων για κοινή αναφορά στο παρελθόν τους, μετά την εγκατάστασή τους στα τέλη της δεκαετίας του 1920,έχει ήδη μεταφερθεί από την αρχική του θέση, σε ένα πιο κεντρικό σημείο της πόλης. Αυτό το μνημείο αντανακλά με τα στοιχεία που το χαρακτηρίζουν (ιστορικές αναφορές, επιγραφές, τεχνοτροπία) την αντίληψη για την ενίσχυση της διαχρονικότητας του ελληνικού έθνους (αρχαία, βυζαντινή, νεώτερη ιστορική περίοδο)(Δαλκαβούκης &Τσέκου,2015,122).
Αυτή η ανεξήγητη για τους κατοίκους της πόλης εκδοχή του, εξυπηρετεί την επίσημη κρατική ρητορική περί έθνους , με αναφορά στο 1821 , την στιγμή που το 1922 απουσιάζει εντελώς θάβοντας οριστικά το θέμα “των αλύτρωτων αδερφών” σε μια περιοχή που το παρελθόν της το απαιτεί (Δαλκαβούκη &Τσέκου,2015,120).Με αυτόν τρόπο επιχειρείται η διαχείριση του παρόντος από μέρους της κρατικής εξουσίας. Το παρελθόν χρησιμοποιείται για την αίσθηση της ασφάλειας και της εθνικής ομογένειας στην περιοχή με κυρίαρχη την απουσία της μουσουλμανικής μειονότητας από την όλη αφήγηση. (Δαλκαβούκης &Τσέκου,2015,123) .
Εξαιρουμένης της αρχικής μεταφοράς του μνημείου, σημειώθηκαν αλλαγές και προσθήκες στο μνημείο μετά τον πόλεμο του 1940 ,όπως τα ονόματα των νεκρών στρατιωτών στα χρόνια του Β Παγκοσμίου πολέμου, ενώ πλέον δεν αναγράφεται η χρονολογία 1922, αλλά ąπάβ (Δαλκαβούκης & Τσέκου,2015,123). Στον κατάλογο των ονομάτων των πεσόντων υπάρχουν και μουσουλμανικά ονόματα σε ένα πλαίσιο κλίματος συνεργασίας της χώρας μας με την Τουρκία μέχρι και τα Σεπτεμβριανά του 1955(Δαλκαβούκης&Τσέκου,2015,125).Το 1922 δείχνει να ξεχάστηκε και η συμμετοχή των μουσουλμάνων στρατιωτών στον Β΄ΠΠ, δείχνει την προσήλωση τους στο ελληνικό κράτος (Δαλκαβούκης & Τσέκου, 2015,125-126). Αυτό το κλίμα επιτεύχθηκε την περίοδο της ένταξης στο ΝΑΤΟ και των δύο χωρών το 1949, (Δαλκαβούκης & Τσέκου,2015,126) την ίδια στιγμή που η μειονότητα συνέχιζε να υφίσταται διακρίσεις μέχρι και την δεκαετία του 1990.
Επιλογικά , οι αποσιωπήσεις ή χρήσεις του παρελθόντος από την κρατική εξουσία γίνονται εμφανείς στην περίπτωση του μνημείου πεσόντων της πόλης της Κομοτηνής και αντανακλώνται σε ένα ευρύ πεδίο εφαρμογών σε πολλές εκφάνσεις της ιστορίας επιδιώκοντας ακόμα την ιστορική λήθη ή ακόμη και την σιωπή.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Δαλκαβούκης ,Β.- Τσέκου ,Κ. (2015). Χτίζοντας τη δημόσια ιστορία στον χώρο: Η περίπτωση των μνημείων της Κομοτηνής στο Η Δημόσια Ιστορία στην Ελλάδα. Χρήσεις και Καταχρήσεις, Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο,σ.115-131.
Δρουμπούκη ,Α.Μ.(2014).Μμηνεία της Λήθης. Ίχνη του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα και την Ευρώπη, Αθήνα:Πόλις, σ.215-222.
Καραμανωλάκης, Β. (2014). Υπάρχουν σελίδες της Ιστορίας που δεν θέλει κανείς να τις διαβάσει. Φάκελοι,το ανεπιθύμητο παρελθόν και οι ιστορικοί στο Η Ελλάδα της Νεωτερικότητας. Κοινωνικές κρίσεις και ιδεολογικά διλήμματα (19ος-20ος αιώνας),Τιμητικός τόμος για την Ρένα Σταυρίδη -Πατρικίου,Αθήνα:Παπαζήση, σ.223-242.
Κουλούρη Χρ.(2016), “Ιστορία και Πολιτική: Οι μαίανδροι μιας αμφίσημης σχέσης” στο Α.Ι. Μεταξά, Πολιτική Επιστήμη: διακλαδική και κριτική προσέγγιση της πολιτικής πράξης, τομ.IX:Πολιτική Μεθοδολογία, Αθήνα:Σακκούλας, σ. 119-134.
