online διαδραστικό ντοκιμαντέρ Phocaea 1914

 

Η Krystalli Glyniadaki στο πλαίσιο της διδακτορικής της διατριβής, δημιούργησε το εξαιρετικά ενδιαφέρον online διαδραστικό ντοκιμαντέρ Phocaea 1914 - ενα νεο είδος ψηφιακού ντοκιμαντέρ- που λειτουργεί σαν παιχνιδι ανακάλυψης μιας σημαντικής ιστορικής στιγμής.

Από ένα αρχικό βίντεο που λειτουργεί περίπου σαν teaser εισάγοντάς σε στην ιστορία του διωγμού της Φώκαιας το 1914, οδηγείσαι σταδιακά σε πολλά και διαφορετικά ψηφιακά μονοπάτια - προφορικές μαρτυρίες, φωτογραφίες, συνεντεύξεις, τεκμήρια αρχείων, λογοτεχνικές αναφορές - ώσπου στο τέλος συνειδητοποιείς όχι μόνο ότι μαθαίνεις σε βάθος όσα έγιναν τοτε αλλα κι ότι εχεις μπει στη διαδικασία να συνθέσεις εσυ ο ίδιος/ η ίδια «το παζλ» του συγκεκριμένου ιστορικού γεγονότος, καταλήγοντας σε δικά σου συμπεράσματα και θέτοντας τα δικά σου ερωτήματα. Η ελευθερία κινήσεων που δίνει στον/στην χρήστη αυτό το νέο είδος ιστοριογραφίας, είναι μοναδική.

Με λίγα λόγια, πρόκειται για ένα εξαιρετικά χρησιμο εργαλείο με το οποίο θα έπρεπε ίσως να διδάσκεται το μάθημα της ιστορίας στα σχολεία...

Περιηγηθείτε εδώ: https://phocaea1914.org/

Πηγή: Facebook: Ομιλος για την ιστορική εκπαίδευση στην Ελλάδα/ Evi Andrianou

Ο ρόλος της διεπαφής σε έναν ιστότοπο

 

«Κοινές ιστορίες για μια Ευρώπη χωρίς διαχωριστικές γραμμές»

           Ο σχεδιασμός και η οργάνωση των διεπαφών σε ένα ψηφιακό περιβάλλον κρίνεται περισσότερο από απαραίτητη για τον δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στον χρήστη, στον υπολογιστή και την εφαρμογή. Η μελέτη της περίπτωσης του συγκεκριμένου  δικτυακού χώρου θα προσπαθήσει να αναδείξει αυτό τον πολύπλευρο ρόλο της διεπαφής με έμφαση στην πολιτισμική του αναφορά.

       Η συγκεκριμένη ιστοσελίδα -στην ελληνική έκδοσή της[1]- αναφέρεται στην  Ιστορική εκπαίδευση των χωρών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε μια απόπειρα  ενεργοποίησης (μέσω του μαθήματος της Ιστορίας) των εκπαιδευτικών και  των μαθητών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη συνειδητοποίηση της κοινής ιστορικής κληρονομιάς με απώτερο στόχο την επίτευξη της ειρηνικής συμ-βίωσής τους και την αναγνώριση της διαφορετικότητας του καθενός ως απαραίτητων προϋποθέσεων για τη στερέωση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος[2].

    Γίνεται αντιληπτό ήδη από το λογότυπό της ιστοσελίδας ότι πρόκειται για μια υπερτοπική/υπερθεθνική ιστοσελίδα, για αυτό και στην ελληνική εκδοχή της είναι εμφαντικά χρωματισμένες οι δύο λέξεις της φράσης «Κοινές Ιστορίες», στην αγγλική και ελληνική απόδοσή τους, SHARED ΙΣΤΟΡΙΕΣ σε σχήμα Χ (εικ.1). Αυτό αναδεικνύει την προσέγγισης της σύγκλισης των πολιτισμών των μελών της Ε.Ε σε μία μεταξύ τους αλληλεπίδραση.

Εικ.1

           Στην άνω οριζόντια γραμμή παρατίθεται η οργάνωση των πληροφοριών στο κύριο μενού της. Η βασική διεπαφή που προηγείται ονοματοδοτείται «Κοινές ιστορίες» και καλεί τον χρήστη να διερευνήσει τις ιστορίες των μελών της Ε.Ε που τις βοηθούν να συγκλίνουν. Επιλέγοντας τη συγκεκριμένη διεπαφή αναδύεται ένα μενού με θεματικές αναφορές οργανωμένες σε τέσσερις  διαφορετικές διεπαφές από τις οποίες η καθεμία αναδεικνύει με τη σειρά την οργάνωση της τελικής πληροφορίας σε μια δομημένη ιεραρχία που ξεκινά πάντα από την ενότητα Εισαγωγή για την κάθε θεματική (εικ.2).

εικ.2

     Ωστόσο, ο χρήστης  έχει ήδη παρατηρήσει τις εικόνες[3] που είναι τοποθετημένες σε μεγάλο εύρος της Αρχικής σελίδας που τον ωθούν να διερευνήσει «τί κρύβεται πίσω από αυτές» ως πληροφορία. Η επιλογή της θεματικής αυτών αναδεικνύει την κοινή πολιτισμική αναφορά του περιεχομένου της πληροφορίας («Η Βιομηχανική επανάσταση», «Εξέλιξη στην εκπαίδευση», «Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Ιστορία της Τέχνης» και «Η Ευρώπη και ο κόσμος») και συνάδει ως προς τη στοχοθεσία της ιστοσελίδας, αφού η επιλογή των συγκεκριμένων διεπαφών αφορά σημαντικούς σταθμούς στην κοινή πορεία των χωρών-μελών της Ε.Ε. Αυτού του τύπου οι διεπαφές οδηγούν στην ίδια πληροφορία με τη πρώτη διεπαφή της οριζόντιας διάταξης (εικ.2).

  

      Συνεχίζοντας τη διερεύνηση του μενού της οριζόντιας διάταξης της ιστοσελίδας  ακολουθεί η διεπαφή «Εισαγωγές εκδόσεων» (εικ.2) με την ενεργοποίηση της οποίας ο χρήστης  έχει πρόσβαση σε ένα μενού από το οποίο καλείται να επιλέξει ποια εισαγωγή έκδοσης τον ενδιαφέρει, αλλά παράλληλα να εντρυφήσει και στις άλλες δύο για να αναδειχθούν τα κοινά σημεία αναφοράς  τους, άρα να προβληθεί η κοινή εκπαιδευτική πολιτική στην Ιστορική εκπαίδευση[4].

     Η τέταρτη στη σειρά επιλογή διεπαφής στο μενού οριζόντιας διάταξης είναι και αυτή που ανταποκρίνεται πληρέστερα στον κεντρικό στόχο της δημιουργίας της ιστοσελίδας. Ο τίτλος της είναι «Διδακτικές εφαρμογές» μια διεπαφή την οποία «κλικάροντάς» την αναδύεται ένα κάθετης διάταξης μενού για τις βαθμίδες εκπαίδευσης που αυτή αφορά και τους καταρτιζόμενους για τη συγκεκριμένη εφαρμογή εκπαιδευτικούς (εικ.3). Το εντυπωσιακό σε αυτήν την επιλογή είναι ότι  για κάθε βαθμίδα εκπαίδευσης η πληροφορία που παρέχεται είναι οργανωμένη σε κοινό άξονα που εμπεριέχει σε κάθε περίπτωση δύο περιοχές ανάπτυξης της πληροφορίας.

  εικ.3    

     Η ιστοσελίδα σε αυτό το στάδιο διαχωρίζεται σε δύο νοητές κάθετες στήλες από τις οποίες η πρώτη με τον τίτλο «Ιστορικές Πληροφορίες» καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της, ενώ η δεύτερη είναι οργανωμένη κάθετα σε θεματικές: «Κύρια ζητήματα», «Δραστηριότητες  διδασκαλίας, μάθησης και αξιολόγησης» και «Πηγές», τα οποία ανάλογα με το πληροφοριακό υλικό τους παραπέμπουν σε άλλες υποδιαιρέσεις (εικ.4).  Τόσο οι δραστηριότητες όσες και οι πηγές που χρησιμοποιού-νται ως υλικό σε αυτές χαρακτηρίζονται από πλήθος διεπαφών οπτικοακουστικού τύπου[5]. Εικονοκείμενα, βίντεο, μουσικά κλιπ[6] μεταφέρουν και μεταδίδουν το κοινό πνεύμα της πολιτικής ύπαρξης της Ε.Ε. (εικ.5)

εικ.4εικ.5

       

      Παράλληλα, με την ενεργοποίηση οποιασδήποτε από αυτές τις διεπαφές σε πρώτο επίπεδο, προβάλλεται  σε ένα άλλο επίπεδο  μια οριζόντιας διάταξης γραμμική διαδρομή της κατάληξης σε αυτήν την πληροφορία, δίνοντας στον χρήστη σε πρώτο πλάνο με χρώμα τη διαδρομή των επιλογών του και ενισχύοντας του την αίσθηση ότι η ψηφιακή εφαρμογή έχει συνοχή κάτι που βελτιώνει την εμπειρία της περιήγησής του [7] (εικ.6).

εικ.6

    Στη συνεχεία ακολουθεί η επιλογή διεπαφής που γνωστοποιεί στον χρήστη τους Συντελεστές της ψηφιακής κατασκευής και του δίνει πληροφορίες για την κατάρτισή τους. Το περιεχόμενο αυτής μαζί με την απεικόνιση των λογότυπων των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και οργανισμών που συμμετέχουν σε αυτή την ψηφιακή εφαρμογή στο κάτω μέρος της Αρχικής σελίδας (εικ.6) προσδίδουν στην ιστοσελίδα εγκυρότητα και αξιοπιστία.

Η συγκεκριμένη ψηφιακή εφαρμογή θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι ανταποκρίνεται στους σκοπούς  για  τους  οποίους  δημιουργήθηκε. Κυρίως η συσχέτιση του περιεχομένου της με τη διεπαφή και τη διάδραση με τους χρήστες της επιτυγχάνει την πολιτισμική παραγωγή του παρελθόντος και τη συσχέτισή του με το παρόν[8]. Ωστόσο, η συχνότητα της χρήσης της εν λόγω πλατφόρμας και η επικαιροποιημένη παραγωγή της θα κρίνουν το τελικό αποτέλεσμα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Drucker Johanna,Kim David ,Salehian Iman, Bushone Antony, “INDRODUCTION TO DIGITAL HUMANTIES : concepts,Methods,and Tutorials for students and instractors,pdf .

 Πεντάζου Ιουλία ,Σχεδιάζοντας ψηφιακά εκθέματα για την ιστορία της πόλης του Βόλου:  Ο ψηφιακός σχεδιασμός ως θεωρία και πράξη, Βόλος 2016, στο https://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/37535#page/1/mode/2up

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://courses.eap.gr/pluginfile.php/144357/mod_resource/content/2/%CE%94%CE%B9%CE%B5%CF%80%CE%B1%CF%86%CE%AE.pdf

Κοινές Ιστορίες για μια Ευρώπη χωρίς διαχωριστικές  γραμμές  στο https://www.he.duth.gr/sharedhistories/

---

[1] https://www.he.duth.gr/sharedhistories/

[2] Στο ίδιο

[3] https://courses.eap.gr/pluginfile.php/144357/mod_resource/content/2/  %CE%94%CE%B9%CE%B5%CF%80%CE%B1%CF%86%CE%AE.pdf σ.18

[4] https://www.he.duth.gr/sharedhistories/

[5]https://courses.eap.gr/pluginfile.php/144357/mod_resource/content/2/%CE%94%CE%B9%CE%B5%CF%80%CE%B1%CF%86%CE%AE.pdf σ.20

[6]Johanna Drucker,David Kim,ImanSalehian,Antony Bushone, “INDRODUCTION TO DIGITAL HUMANTIES : concepts,Methods,and Tutorials for students and instractors,pdf ,σ.62

[7] Ιουλία Πεντάζου Σχεδιάζοντας ψηφιακά εκθέματα για την ιστορία της πόλης του Βόλου:  Ο ψηφιακός σχεδιασμός ως θεωρία και πράξη, Βόλος 2016, στο https://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/ id/37535#page/70/mode/2up σ. 71

[8] Drucker, σ. 66.

ΔΗΜΟΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕ ΕΝΑ ΙΟΓΕΝΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Η ψηφιακή πραγματικότητα που διατρέχει την καθημερινότητα των σύγχρονων ανθρώπων διαμορφώνει και τον τρόπο που αυτοί προσπαθούν να συγκροτήσουν την ταυτότητά τους παράγοντας μνήμες για το παρελθόν τους. Η παρούσα εργασία θα προσπαθήσει να διερευνήσει αυτή την διαδικτυακή διαδικασία εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους  συγκροτείται στην δημόσια σφαίρα η διακινούμενη ιστορική πληροφορία. Τα χαρακτηριστικά της ιομορφικής επανάληψης, της απροσδιοριστίας και της έντονης χρήσης της θυμικής  διέγερσης των χρηστών αποτελούν τα μέσα της εδραίωσης του κεφαλαιοκρατικού συστήματος παραγωγής και της ψηφιακής οικονομίας  τα οποία θα διερευνηθούν στο πλαίσιο αυτής της  μικρής μελέτης.

       Είναι περισσότερο από προφανές μέσα από την χρήση των νέων ψηφιακών μέσων ότι η απόπειρα ανάδειξης του παρελθόντος υπερβαίνει τη μεθοδολογία συγκρότησης ιστορικού αφηγήματος των παραδοσιακών προσεγγίσεων της Ιστορίας. Η ανάγκη ανάδειξης του παρελθόντος ως οργανικού στοιχείου του παρόντος, η βούληση συνόλων να αναδείξουν αυτή τη συνέχεια στο παρόν για να μπορούν συγκροτώντας την ταυτότητά τους να έχουν λόγο ύπαρξης και στο μέλλον, έχει οδηγήσει όχι πολλές φορές σε ένα θρυμματισμένο παρελθόν που προσπαθεί να διασωθεί μέσα από την επανάληψη του ίδιου του εαυτού του[1]. Έτσι μέσα από τον αέναο θρυμματισμό της καθαυτού ιστορικής πληροφορίας και την επιλεκτική παρουσίασή της από οπτικό υλικό που στις περισσότερες περιπτώσεις φαντάζει ανάρμοστο με την ψηφιακή ταυτότητα που ο χρήστης του επιθυμεί να δημιουργήσει , το παρελθόν αρχίζει να σημασιοδοτείται με νέες ερμηνείες.[2]

       Η διαδικασία πολλαπλασιασμού στιγμιότυπών του έχει πολύ πετυχημένα αναχθεί σε διαδικασία επιβίωσης σε περιβάλλοντα που επιπολάζουν σπαράγματα ιστορικής γνώσης, με απουσία ουσιαστικής ιστορικής παραγωγής από άτομα που ελάχιστη σχέση έχουν με αυτή την παραγωγή και που εκούσια ή ακούσια λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές αυτής της παρακμιακής κατάστασης, όπως ακριβώς και τα δεκτικά σε παράσιτα περιβάλλοντα[3]. Ο ιογενής διαμοιρασμός αυτών των θραυσμάτων στην ουσία ενδυναμώνει την επιβίωσή τους και ανανεώνει τη διάρκεια της ζωής τους, όπως ακριβώς ένας ιός που για να μπορέσει να υπάρξει καμουφλάρεται και έτσι εισβάλλει στον ξενιστή του που άθελά του του προσφέρει το περιβάλλον που τον διατηρεί στη ζωή[4] (εικ.1).

Εικ.1 

           Αυτή η αέναη τακτική απόπειρας διατήρησης του παρελθόντος στις ψηφιακές πλατφόρμες του σήμερα υφίσταται κυρίως λόγω της  αδυναμίας ανάκλησης της ιδιωτικής μνήμης[5]. Πρόκειται για μία «αντιμνημονική» συνθήκη όπως αναφέρει ο καθηγητής Μπιλάλης, η οποία παράλληλα με το κενό της ιστορικής αφήγησης που δημιουργείται από την απουσία συγκροτημένων κοινοτήτων μνήμης, αναδιατάσσει τις σχέσεις ανάμεσα στους σύγχρονους παραγωγούς μνήμης και τα ιστορικά γενόμενα του παρελθόντος[6]. Με αυτό τον τρόπο κάθε ερμηνευτική προσέγγισή τους συναντά την ίδια δυστοκία με την παραγωγή μνήμης[7].

          Η ψηφιακή αυτή πολυπλοκότητα της δικτύωσης μεταλλάσσει τη μνημονική παραγωγή και μαζί της την παραγωγή αξίας αγαθών και νοήματος. Καθώς  ο ψηφιακός καπιταλισμός έχει άμεση σχέση όχι μόνο με το πεδίο παραγωγής αλλά και με το πεδίο κουλτούρας[8].  Κι από αυτή την άποψη η διερεύνηση της τελευταίας  καθίσταται ακόμη δυσκολότερη. Δεν έχει μόνο χαρακτηριστικά απροσδιοριστίας και θραυσματικότητας, αστάθειας και «συντελεστικότητας» του παρελθόντος στο παρόν[9] αλλά εμφορείται κι από έντονα στοιχεία θυμικής διέγερσης που εγκλωβίζουν συναισθηματικά τους χρήστες που αποπειρώνται να δομήσουν το αφήγημα της ένταξης τους σε κοινότητες μνήμης κοινών ενδιαφερόντων.

      Αυτό γίνεται περισσότερο από ορατό στα μέσα με τα οποία προσεγγίζουν το παρελθόν τους, παρά το γεγονός πως ο νέος ψηφιακός κόσμος προσφέρει ψηφιοποιημένα τεκμήρια και πηγές αναφοράς στο παρελθόν τους. Η επιλεκτική οπτικοποίησή του παρελθόντος και η ανοίκεια σε πολλούς διερεύνηση του τι ακριβώς αυτή απεικονίζει[10], όσο και οι ψηφιακές αφηγήσεις που λογοτεχνικά δημιουργούν την έλξη προς επανάληψη για οικειοποίηση της κοινής εμπειρίας, τους καθιστά πολύ περισσότερο ευάλωτους στην αποδοχή της τακτικής του ιομορφικού διαμοιρασμού της συναισθηματικής εμπειρίας. Αυτή η ψηφιακή καταστασιακότητα  έχει όχι λίγες φορές αποτελέσει τη βάση ανάδειξης συγκρουσιακών θεμάτων της Ιστορίας. Οι πόλεμοι για την Ιστορία στο διαδίκτυο[11] ανδρώνονται μέσα από τέτοιου τύπου ερμηνευτικές προσεγγίσεις και αναπαράγονται στο όνομά τους αντιλήψεις υφέρπουσες της οικονομικής λογικής του παραγωγικού συστήματος της κεφαλαιοκρατίας[12] (εικ.2).

 εικ.2 

       Σύμφωνα με την αναγωγή αυτή στο βιολογικό χώρο η επικράτηση του  καλύτερου και του ισχυρότερου δημιουργεί ένα άκρατο ανταγωνιστικό πεδίο στο οποίο το άριστο κοινωνικά γονίδιο γίνεται αντικείμενο προς μίμηση όπου αρχίζει κι οργανώνει και την κατευθυνόμενη εξέλιξη από θέση ισχύος[13]. Έτσι κάθε προϊόν πολιτιστικής μίμησης αποτελεί εν δυνάμει έναν πυρήνα παραγωγής νοήματος που αρχίζει να κατευθύνει την κοινωνική ύπαρξη. Κι αν στη Βιολογία ο λόγος αφορά την αποκρυπτογράφηση του γονιδιώματος, στην παραγωγή της μνήμης στη δημόσια σφαίρα μπορούμε να το αναγάγουμε σε αποκρυπτογράφηση του κοινωνικού γονιδιώματος του ψηφιακού καπιταλισμού[14].

     Το πάγωμα του χρόνου ή γενικότερα, η ακινητοποίηση της Ιστορίας [15]ευνοούν μια παραγωγή παρελθοντικού ίχνους με πλεονάζουσα θυμική αξία[16] που αποκτά τη δεξιότητα να κινείται δικτυακά στα χνάρια του ψηφιακού καπιταλισμού[17]. Αυτή η επένδυση στο συναίσθημα και ο εκμηδενισμός των αποστάσεων του χώρου και του χρόνου ωθούν την παραγωγή του παρελθόντος στη λογική οργανωτική βάση του δικτύου και στο ασταθές και απροσδιόριστο περιβάλλον του. Η ιομορφική επανάληψη και η άστατη οπτική πληροφορία βρίσκουν εύφορο έδαφος στο διαδίκτυο ως τεχνικές και μεθοδεύσεις της ψηφιακής οικονομίας[18]. Έτσι παραγωγή ιστορικού νοήματος στη δημόσια σφαίρα απαιτεί την ανάπτυξη μηχανισμών που θα λειτουργήσουν ως αντισώματα ικανά να επιβιώνουν στο αφιλόξενο κωδικοποιημένο περιβάλλον της σύγχρονης ιστορικής κουλτούρας χωρίς να απαρνούνται τη συλλογική μνήμη και χωρίς να καταγγέλλουν τη νεωτερική ανθρωποκεντρική προσέγγιση της[19] (εικ.3).

 εικ.3 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 Μπιλάλης, Μήτσος (2007), ≪Από την παρουσία στη φετιχοποίηση. Διαδρομές της ιστορικής πληροφορίας στο διαδίκτυο≫, Αρχειοτάξιο, 9.

Μπιλάλης, Μήτσος (2015). Ιοπολιτική και ιστορική κουλτούρα στο Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Χρήσεις και καταχρήσεις της Ιστορίας, Θεσσαλονίκη, Επίκεντρο, 2015.

Μπιλάλης, Μήτσος (2015). Το παρελθόν στο Δίκτυο: Εικόνες, τεχνολογία και ιστορική κουλτούρα στην Ελλάδα (1994-2005). Αθήνα: Historein στο https://ebooks. epublishing.ekt.gr/ index.php/historein/catalog/book/5 (τελευταία πρόσβαση 9/4/2021).

Μπιλάλης, Μήτσος (2016). Virality, ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΙ στο: https://www.youtube.com/watch?v=01s0QCIDyDo (τελευταία ανάκτηση 5/5/2021)

 ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] Μήτσος, Μπιλάλης (2007). Από την παρουσία στη φετιχοποίηση. Διαδρομές της ιστορικής πληροφορίας στο διαδίκτυο , Αρχειοτάξιο τχ 9, σ.4

[2] Στο ίδιο, σ. 8

[3] Μήτσος,Μπιλάλης.Virality, ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΙ : https://www.youtube.com/ watch?v= 01s0Q CIDyDo.

[4] Μήτσος, Μπιλάλης. Ιοπολιτική και ιστορική κουλτούρα στο Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Χρήσεις και Καταχρήσεις της Ιστορίας,Θεσσαλονίκη,εκδ.ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ,2015,σ.71

[5] Στο ίδιο, σ.66

 [6]  Στο ίδιο, σ.66

[7]  Στο ίδιο, σ. 68

[8]  Μήτσος,Μπιλάλης.Virality, ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΙ : https://www.youtube.com/ watch?v= 01s0Q CIDyDo.

[9]  Μπιλάλης, 2015,Το παρελθόν στο Διαδίκτυο, σ.113

[10] Στο ίδιο,σ.124

[11] Μπιλάλης,2015,Ιοπολιτική και Ιστορική κουλτούρα, σ. 75

[12] Μπιλάλης, https://www.youtube.com/ watch?v= 01s0Q CIDyDo.

[13] Στο ίδιο

[14] Στο ίδιο

[15] Μπιλάλης,2015,σ.114

[16] Στο ίδιο,2015,σ.119-120

[17] Μπιλάλης, https://www.youtube.com/ watch?v= 01s0Q CIDyDo.

[18] Μπιλάλης,2015, Ιοπολιτική και Ιστορική κουλτούρα,σ.74

[19]  Στο ίδιο ,σ.75