Με την παρούσα εργασία επιδιώκεται να καταγραφεί η δυναμική του ραδιοφώνου στις εξελίξεις και στην έκβαση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η πολυπόθητη ειρήνη δεν ευοδώθηκε και η προετοιμασία για μια νέα πολεμική σύρραξη παγκόσμιας εμβέλειας σηματοδοτήθηκε μέσα από την χρήση του ραδιοφώνου και την αξιοποίησή του. Αυτό το μέσο πληροφόρησης και ψυχαγωγίας θα γινόταν το μέσο μιας άλλης, νέας μορφής αθέμιτου ανταγωνισμού,της προπαγάνδας.
Η παρουσία του στις εξελίξεις των στρατιωτικών θεμάτων θεωρήθηκε ότι άξιζε πολύ περισσότερο από ολόκληρους στρατούς. Μια διαρκής τοποθέτηση πομπών σε διάφορα σημεία του κόσμου,καθώς και η μέριμνα για οργάνωση της πληροφόρησης μέσα από ειδικά συστημένους θεσμούς από πολλά κράτη (Craig,2013,226), αποδεικνύει πως ο ρόλος του ραδιοφώνου ήδη είχε αναγνωριστεί από τους ηγέτες της εποχής. Η μέριμνα, άλλωστε, που επέδειξαν καθεστώτα για την συστηματική αξιοποίησή του, προετοίμαζε μελλοντικά πραξικοπήματα (Jeanneney,2010,224). Παρόλο που κάποιοι αμφισβήτησαν την απόλυτη επιρροή του και το χαρακτήρισαν ως αυταπάτη (Jeanneney, 2010,223) δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει ότι η ναζιστική προπαγάνδα έδωσε το έναυσμα της έναρξης του Β΄Π Π προετοιμάζοντας την γερμανική εισβολή στην Πολωνία μέσω μιας καλά σκηνοθετημένης κατάληψης ενός ραδιοσταθμού στα πολωνικά σύνορα (Jeanneney,2010,222-223).
Η πεποίθηση του Χίτλερ ότι στον πόλεμο οι λέξεις γίνονται όπλα (Jeanneney,2010,228), δρομολόγησε μια σειρά από ενέργειες που προετοίμαζαν την υποδοχή του νέου μέσου από το κοινό. Η προσφορά ραδιοφωνικών συσκευών σε φτηνή τιμή και η προώθηση των περίφημων “μουσούδων” του Γκαίμπελ, των τραντζίστορ, (Jeanneney, 2010,228) προστίθενται στους τρόπους διάδοσης του “λόγου της αλήθειας” μέσω της χρήσης πομπών για την αναμετάδοση των προγραμμάτων του Βερολίνου κυρίως στις κατεχόμενες από αυτό χώρες. Και παρά το γεγονός ότι η σταλινική ΕΣΣΔ δείχνει να υστερεί στην προπαγάνδα, χρησιμοποιώντας κι αυτή το ραδιόφωνο σε εκπομπές που καταφέρονται του Γ΄ Ράιχ, με την εισβολή της Γερμανίας στην χώρα της, υποχρεώνει τους κατοίκους της να παραδώσουν όλους τους σταθμούς της εμπόλεμης περιοχής, δείγμα της ανασφάλειας αλλά και της αμηχανίας της στο χειρισμό του μέσου αυτού (Jeanneney,2010,231).
Κι αν αυτά όλα αναδεικνύουν την δυναμική που δίνεται από το ραδιόφωνο στα ολοκληρωτικά καθεστώτα, οι δυτικού τύπου δημοκρατίες αποτελούν μια διαφορετική περίπτωση ανάδειξης του μέσου αυτού (Jeanneney, 2010,231). Στην περίπτωση της Γαλλίας, πολλοί έσπευσαν να αποδώσουν την ήττα της από τους Γερμανούς στην πετυχημένη δράση της Γερμανικής προπαγάνδας (Jeanneney,2010,237). Ο Γκαίμπελς χαρακτήρισε την ήττα της ψυχολογική και ίσως να μην είχε και άδικο. Η προπαγάνδα στην Γαλλία υπήρξε υποτονική από την πλευρά της (Jeanneney,2010,237). Η περίπτωση του μύθου του Φερντονέ το αποδεικνύει(Jeanneney,2010,242-243). Στην ουσία ο γαλλικός λαός πείστηκε για την παντοδυναμία του αντιπάλου του. Η καχυποψία και η φαντασία ότι παντού και πίσω από όλα κρύβονται οι Γερμανοί υπήρξε παράγοντας ηττοπάθειας (Jeanneney,2010,243). Υπεροπτικά ο Γκαίμπελς θα υποστηρίξει πως οι ιστορικοί του μέλλοντος θ’ αποτίσουν φόρο τιμής στο τέταρτο όπλο, την προπαγάνδα (Jeanneney,2010,244).
Η δυναμική του γαλλικού ραδιοφώνου αρχίζει να διαφαίνεται από την χρήση του στις αποικίες της Γαλλίας, καθώς και στην συμβολή του στρατηγού “ραδιόφωνου” όπως αποκαλέστηκε ο Ντε Γκώλ ( Jeanneney, 2010, 248). Η φωνή του, χάρη στην πολιτική της Μ.Βρετανίας, στέλνει μηνύματα στους φοβισμένους Γάλλους. Στην Γαλλία η συλλογική μνήμη για τον Β΄ ΠΠ διαμορφώθηκε μέσα από τις ακουστικές αναμνήσεις ( Jeanneney, 2010, 235 ).Το αγγλικό ραδιόφωνο συνέβαλε τα μέγιστα στην ενότητα και στον δυναμισμό της ελεύθερης Γαλλίας (Jeanneney, 2010, 237). Ο Άγγλος πολιτικός Τσώρτσιλ είχε αντιληφθεί την σπουδαιότητά του ( Jeanneney, 2010, 233). Έτσι, το BBC αρχίζει και φιλοξενεί εξόριστους πολιτικούς και ηγέτες που βρίσκουν καταφύγιο στην Μ.Βρετανία. Με αυτή την τακτική του ενδυναμώνει το ηθικό των κατεχόμενων χωρών (Jeanneney, 2010, 233˙ Craig, 2013, 226).Το καθοριστικό σημείο ανάδειξης του υπήρξε η δυναμική υποστήριξη της αλήθειας με κάθε κόστος (Jeanneney, 2010,233).Αν και αυτό του εξασφαλίζει μεγάλη ακροαματικότητα και αξιοπιστία, με την σειρά του χρησιμοποιεί το ραδιόφωνο προπαγανδιστικά.
Κάτι αντίστοιχο παρατηρείται και στην Αμερική παρά το γεγονός ότι οι πολιτικοί εκεί το απεχθανόταν στην εμφάνισή του (Μπαντιμαρούδης, 2006, 58). Άνθρωποι με κύρος και διανοούμενοι αναλαμβάνουν εκεί την διάψευση αναληθών ειδήσεων (Jeanneney, 2010, 223). Η συνεργασία του ΒΒC με ραδιοφωνικούς σταθμούς της Αμερικής, αλλά και άλλων χωρών βοηθά στην αναπτέρωση του ηθικού και στην ανάδειξη της νίκης των συμμάχων (Jeanneney, 2010, 234˙ Μπαντομαρούδης, 2006, 62). Η περίπτωση της Ελλάδας δεν διαφοροποιείται αισθητά. Αν και το μεταξικό καθεστώς χρησιμοποιήθηκε από την γερμανική προπαγάνδα εκμεταλλευόμενο την ελληνική ραδιοφωνία για την διευκόλυνση του γερμανικού στρατού ( Μπαντιμαρούδης, 2006, 62-64) οι τακτικές δολιοφθοράς της συχνότητας και της μετάδοσης των ναζιστικών μηνυμάτων αποτελούν δείγματα αντίστασης του ελληνικού λαού.Το ραδιόφωνο επιλέγει ο Γ.Παπανδρέου για την μετάδοση της είδησης της απελευθέρωσης στις 18 Οκτωβρίου 1944 (ΕΡΤ,1988).
Αναμφισβήτητα το ραδιόφωνο χαρακτήρισε την εποχή του Β΄ΠΠ και ως ένα σημείο δρομολόγησε την εξέλιξη του βοηθώντας την προπαγάνδα να ευδοκιμήσει και να αναδείξει μέσα από το ραδιόφωνο την δυναμική της και τις ολέθριες συνέπειες της. Ολοκληρωτικά και δημοκρατικά καθεστώτα ήρθαν αντιμέτωπα με τις συνέπειες της χρήσης της προπαγάνδας και του ραδιοφωνικού μέσου, αφού σε κάθε περίπτωση η σκιά του Β΄ΠΠ τους έπληξε όλους, νικητές και ηττημένους.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Craig,R.T., Jackson,P.J., Peck,J. & Simonson,P. 2013. THE HANDBOOK OF COMMUNICATION HISTORY ,Routledge.N. York and London .
Jeanneney, J. N. 2010. Ιστορία των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης. Από την εμφάνισή τους ως τις μέρες μας. (μτφρ. Νάση Μπάλτα), Αθήνα, Εκδ. Παπαδήμας.
Μπαντιμαρούδης,Φ. 2006. “Σύντομη Ιστορία της Επικοινωνίας. Μέσα και Πολιτισμός" , 2η εκδ. επίκεντρο, Θεσσαλονίκη .
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ
https://archive.ert.gr/98231.1988.